مرد میانسال حدود چهلوپنج چهلوششساله، با هیأتی شبیه کارمندان بانک، از داروخانهچی میخواهد قرصی، شربتی، چیزی بدهد که کمی حالش را خوب کند. «یک چیزی بدید که خوشحالم کنه.» نسخه ندارد. در گوگل جستوجو کرده و دیده سروتونین حس شادی را بالا میبرد. مسؤولان داروخانهها آدمهای شبیه او زیاد میبینند؛ زنها و مردهایی که میخواهند اضطرابشان کم شود و شبها راحت بخوابند، زنهایی که نمیخواهند دیگر به چیزی فکر کنند، دخترها و پسرهایی که پیداست به دروغ میگویند مادربزرگ یا پدربزرگشان داروی خواب خواسته. داروهای بدون نسخه بیشتر برای کاهش درد است و کم شدن اندوه و پایین آمدن تپش قلب. بسیاری از داروخانهدارهایی که در این گزارش مورد سؤال قرار گرفتند میگویند این درخواستها در دو سه سال اخیر بیشتر شده. مراجعان وقتی صحبت از نسخهی پزشک میشود میگویند هزینهاش برایمان زیاد است، عصبانی میشوند، فریاد میزنند و آیدا شیخجباری، که مسؤول فنی داروخانهای در آستاراست، دختری را به یاد میآورد که فریادزنان گفته بود: «به چه حقی داروی خواب به من نمیدهید، انشااله سرتان بیاید و بفهمید که چقدر افسردگی و نخوابیدن سخت است.» شیخجباری میگوید از دو سه سال پیش تا حالا گاهی روزانه بیست نفر میآیند و میخواهند بدون نسخه داروی ضداضطراب و ضدافسردگی یا بیخوابی بگیرند.
مریم رسولیان، متخصص روانپزشکی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران، میگوید بعد از کرونا و تحریمها آمار خودکشی در کشور بالا رفته و این مسأله نتیجهی افزایش استرسورهای اجتماعی در دو سال اخیر است. «انسان موجودی با ابعاد زیستی-روانشناختی-اجتماعی (بایوسایکوسوشیال) است، ابعاد وجودی زیستشناختی-ژنتیکی، روانشناختی و اجتماعی در هم تنیدهاند: در دههی نود میلادی تفاوت بارز امید به زندگی در کشورهای مختلف توجه دانشمندان را بر عوامل اجتماعی مؤثر در سلامت متمرکز کرد. این تفاوت در کشورهای مهاجرپذیر نشان داد که فارغ از نژاد، عوامل اجتماعی عمومی -مثل درآمد سرانه و میزان توزیع آن، وضعیت آبوهوا، سبک زندگی و شیوهی تغذیه، وضعیت جاده و ماشین- تعیینکنندههای امید به زندگیاند. در این شرایط، ابعاد ژنتیک و روانشناختی تغییر بارزی نکرده اما متغیر اصلی شرایط اجتماعی زندگی است. موضوع نقش عوامل اجتماعی در سلامت روان هم عامل مؤثری است، استرسورهای اجتماعی مثل فقر، نزاع و خشونت نقش مخربی در سلامت روان افراد جامعه دارند. بررسیهای علمی نشان داده است که اگر عوامل ژنتیکی احتمال شیوع افسردگی را دو تا سه برابر میکند، عوامل اجتماعی احتمال این شیوع را پنج تا شش برابر افزایش میدهد؛ پس نقش عوامل اجتماعی در شیوع افسردگی از عوامل ژنیتک قویتر است. افزایش هفتاد درصدی آمار خودکشی نسبت به یکی دو سال قبل معادل با افزایش اختلالات روان دوبرابری است، خودکشی قلهی کوه یخ است.» رسولیان میگوید بالا رفتن آمار خودکشی ممکن است ظرف یک سال اتفاق بیفتد اما پایین آمدنش چندین سال زمان میبرد.
رئیس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره هم افزایش مشکلات سلامت روان مردم را تأیید کرده است. خبرگزاری ایرنا، چهاردهم اردیبهشت، به نقل از او نوشته: «در هجده ماه گذشته، مردم در شرایط بحران بهسر بردهاند و این امر استرس، اضطراب و آمار اختلالات روانی را افزایش داده است.» محمد حاتمی در ادامه درخواست کرده که بیمههای پایه و تکمیلی خدمات روانشناسی طبق برنامهی ششم توسعه برقرار شود. او همچنین جای دیگری وعده داده که قرار است در سال ۱۴۰۱ ردیف بودجهای برای بیمهی مردم در خدمات روانشناسی و مشاوره در نظر گرفته شود.
بودجهی سلامت روان وزارت بهداشت در سه سال گذشته کم شده است. الهه غفاری، پژوهشگر حوزهی سلامت روان که بودجهی بخش سلامت روان را بررسی کرده، میگوید در ۱۳۹۸ این بودجه حدود ۳۸۰ میلیارد ریال، ۱۳۹۹ حدود ۳۷۰ و در ۱۴۰۰ حدود ۳۳۰ میلیارد ریال بوده است: «اگر نرخ تورم و افزایش هزینهها و تعرفههای درمانی را نیز به آن اضافه کنید، میزان کاهش واقعی را بیشتر لمس میکنید. جالب آنکه ما اکنون در شرایطی بهسر میبریم که به اذعان بسیاری از متخصصان یکی از پیامدهای مهم پاندمی تشدید اختلالات سلامت روان در جامعه است، درصورتیکه بهنظر نمیرسد صرفاً اختصاص یک درصد از بودجهی وزارت بهداشت به موضوع سلامت روان بتواند حداقل نیازها را در این زمینه برآورده کند. متأسفانه در سازمان بهزیستی نیز، با وجود افزایش بودجهی این سازمان، بودجهی برنامههای دربرگیرندهی سلامت روان کاهش یافته است. شاید تصور میشود که با وجود مشکلات معیشتی گستردهی گروههای فرودست، دیگر مسائل سلامت روان آنان در اولویت قرار ندارد.»
این گزارش پیشتر در شمارهی پنجاهششم ماهنامهی شبکه آفتاب (خرداد ۱۴۰۰) منتشر شده است.
افسردگی، اضطراب، وسواس، خشونت خانگی و خودکشی
مینا نزدیک سی سال است که در شمال تهران مطب روانپزشکی دارد اما هیچوقت به اندازهی یکی دو سال اخیر داروی ضدافسردگی و ضدوسواس تجویز نکرده. از اسفند ۹۸ که کرونا کمکم شروع شد، مراجعان افسردگی و وسواس و حملات عصبی به مطب او «وحشتناک» بیشتر شدند و بعضی از بیماران قدیمی که حملات عصبیشان درمان شده بود دوباره نیاز به درمان پیدا کرده و برگشتهاند: «متأسفانه باید بگویم داروها هم بیفایده است. آدمهای زیادی بودند که تازه داشتند کار میکردند، جان میگرفتند اما همه چیزشان فنا شد و یکدفعه سرمایههایشان را از دست دادند. جوانهای بیستوهفت بیستوهشتسالهای که میخواستند از خانهی پدر و مادرها بیرون بیایند و زندگی مستقلی تشکیل بدهند قبلاً بالاخره میتوانستند اتاقی پیدا کنند اما الآن دیگر نمیتوانند جدا شوند. با اجارهی حداقل ماهی دو میلیون چه کار میخواهی بکنی؟»
شرایط مراجعانی که مهدیه صالحی، روانپزشک و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی دانشگاه ایران، داشته هم همین است. بعضیها هم ترجیح میدهند به دلیل کرونا اصلاً پی درمان نباشند یا آنلاین ویزیت شوند: «به نظر میرسد بحرانهای دو سه سال اخیر -بهخصوص فشار اقتصادی- افسردگی، اضطراب، وسواس، خشونت خانگی و خودکشی را بیشتر کرده است و این ماجرا فقط مخصوص بزرگسالان نیست، کودکان هم دچار اضطراب بیشتری شدهاند.»
آتنا سه سال است که رزیدنت بیمارستان اعصاب و روان است؛ جایی که وقتی رانندهتاکسیها کسی را مقابل آن پیاده میکنند میگویند اینجا آخر دنیاست و مردمی که گذرشان به آن میافتد از خودشان میپرسند من فکر نمیکردم حالم آنقدر بد باشد که کارم به اینجا برسد. آدمهایی مستأصل با اضطراب یا حملههای عصبی، کسانی با افسردگی یا افکار خودکشی که میآیند واحد تریاژ، برایشان پرونده تشکیل میشود و مسیر اتاقهای درمان را پی میگیرند. گاهی اورژانس یا خانوادهها آنها را میآورند و گاهی با پای خودشان میآیند. کسی دوست ندارد بگوید من افسردگی دارم یا دچار حملهی هراس هستم، این بار مضاعفی است که بیماریهای روانپزشکی دارند و باعث میشود مردم دیرتر برای درمان مراجعه کنند: «مواردی داشتیم که فرد شش ماه یا یک سال با اختلال واقعیتسنجی مواجه بود، ولی خانوادهاش فکر میکردند بهتر است صدایش را درنیاورند. حتی او را پیش دعانویس برده بودند ولی نمیخواستند برای درمان پیش روانپزشک ببرند تا اینکه مشکل حاد شده بود.» روزهایی که به درمانگاه نمیرود، مشغول درس خواندن است، درسهایی که اهمیت مسائل اجتماعی را در مشکلات سلامت روان پررنگ میدانند و برای درمان هم بر روانشناسی جامعهنگر متکیاند که در آن خدمات اجتماعی مهم است؛ یعنی وقتی مشکل روانپزشکی پیش میآید، مخصوصاً برای کسی که بستری میشود، تیمی متشکل از روانپزشک، روانشناس، مددکار اجتماعی و فردی که به خانواده آموزش بدهد باید به او کمک کنند. این خدمات در ایران نوپا هستند: «ما در نهایت میتوانیم دارویش را تنظیم کنیم، مهارتهای فردی یادش بدهیم، اینکه در بحران چه کار کند ولی واحدی نداریم که با خانواده در تماس باشد و به آنها آموزش بدهد و شرایط را کنترل کند.» وقتی کسی با افکار خودکشی مراجعه میکند مجموعهای از عوامل در او سنجیده میشود، مثلاً اگر مجرد باشد، حمایت خانوادگی و شغل مناسب نداشته باشد ریسک خودکشی در او بالا در نظر گرفته میشود. گاهی هم دشواری شرایط اجتماعی همهی این ریسکها را کنار میزند؛ مثل رزیدنتهایی که همین چند وقت پیش اقدام به خودکشی کردند، کسانی که ممکن است در ظاهر این ریسکها را نداشته باشند اما ناامیدی اجتماعی و بحرانهای جامعه فشاری بر آنها وارد کرده که دیگر نمیتوانند ادامه بدهند. «من این ناامیدی اجتماعی را حس کردهام، بیمارهایی داشتم که کارشان را از دست داده بودند و با افکار خودکشی مراجعه میکردند، کسانی که از سوی خانواده تحت فشار بودند، کرونا هم باعث شده بود این افراد بترسند و دیرتر مراجعه کنند.»
کرونا جهانی است و بر سلامت روان دنیا تأثیر گذاشته. ساینا اربابزاده، روانپزشکی که بیست سال است در فرانسه طبابت میکند، میگوید هنوز امواج بزرگ مشکلات سلامت روان نیامدهاند چون بسیاری از مردم بهعلت پاندمی جرأت نمیکنند از خانه بیرون بیایند، تنها بودن و ارتباط نداشتن با بقیه وسواسهای اضطرابی و افسردگی را بیشتر کرده و این نه فقط در مقالههای علمی که در روزمرهی کاری خودش هم مشخص است. او در اورژانس یک مرکز درمانی دولتی در پاریس کار میکند: «بیمارهایی که بهعلت پاندمی میآیند چند دستهاند. یکی آنها که از قبل از این دوران بیماری داشتهاند بهدلیل تنها شدن و قرنطینه بودن ارتباطات اجتماعی و مکالمههایشان کمتر شده و حالشان بدتر میشود و احتیاج دارند که بستری شوند. دوم آنهایی که قبلاً ناراحتی روانی نداشتهاند و حالا دچار بیماریهای اضطرابی شدهاند. فقط هم اضطراب ترس از بیماری نیست و ممکن است به چیزهایی دیگر مربوط باشد. یک گروه داریم که بهعلت مسائل اقتصادی کارشان را از دست دادهاند و درآمدشان کم شده. بحرانهای اقتصادی، بیکاری یا اجبار به جابهجایی بهدلیل کار بحرانهاییاند که روی وضع روحی و روانی اشخاص تأثیر میگذارند.»
مرجان هم که در فرانسه در، کلینیک خصوصی کودکان، روانشناس است به مقالههای علمی ارجاع میدهد و افزایش مشکلات سلامت روان را بعد از پاندمی تأیید میکند: «تحقیقات میگویند مشکلات اضطرابی در بچهها ۶۸ درصد بالا رفته است. در نظر بگیرید که در کودکان مشکلات مخفیتر است و ممکن است بهصورت فوبیاهای مختلف علایم PTSD بروز پیدا کند.» مرجان میگوید در فرانسه خشونت خانگی دربارهی کودکان در دوران کرونا بیشتر شده چون ساعتهای بیشتری در خانه میمانند و این آسیبی است که مهمتر از عقب ماندن بچهها از مدرسه در شرایط کروناست: «باید ابزارهایی به پدر و مادر داده شود که یاد بگیرند با بچه چطور برخورد کنند، در این شرایط با او همدلی کنند و به او گوش بدهند.»
پماد سوختگی و داروی خوابآور
زن یک پماد سوختگی میخواست و یک داروی خوابآور. گفته بود «شوهرم پاهایم را سوزانده، تو رو خدا یه چیزی بده که فقط بخوابم، پنج شبه نخوابیدهام.» بیستودو یا بیستوسه سالش بود. شیخجباری زیاد به جوانهایی برخورده که سر یک ورق کلونازپام دعوا راه انداختهاند: «عجز و لابه میکنند که نمیتوانیم شب بخوابیم، استرس داریم، افسردگی داریم، پول پزشک نداریم. دست ما هم بسته است، نمیدانیم که این آدم این داروی خواب را برای چه میخواهد، آیا میخواهد به خودش آسیب بزند یا نه. دربارهی کسانی که خیلی ناراحتند یکی از ترسهایم این است که نکند خودکشی کنند. بر اساس قانون اجازه نداریم این داروها را بدهیم ولی اگر ندهیم ممکن است وضعیتشان حاد شود. گاهی در حدی که آسیبرساننده نباشد مثلاً برای دو شب بدون نسخه میدهیم.» فرقی که دو سه سال اخیر با گذشته دارد این است که تعداد کسانی که به توصیهی دوست و آشنا و جستوجو در اینترنت سراغ داروی اعصاب و روان میآیند بیشتر شده.
«داروخانه آخرین پناهشان است.» مسؤول فنی داروخانهای در اصفهان این را میگوید و یاد همهی آدمهایی میافتد که بهخصوص بعد از کرونا بدون نسخه داروی ضداضطراب، ضدافسردگی، خوابآور یا شبیه آن خواستهاند: «نباید بدهیم ولی میدهم، مورد به مورد تصمیم میگیرم چون بعضیها را نباید رها کرد. حتی در آنهایی که نسخه دارند هم داروهای ضداضطراب و خوابآور زیاد شده.» بعضی از آنها مراجعان را میشناسند. مشتریهای همیشگیاند که حالا سراغ داروهای سلامت روان آمدهاند. بعضیها در دادن داروی بدون نسخه هم آدابی تعریف کردهاند. مثلاً مسؤول فنی داروخانهای در خواجهعبداله به جوانها وارفارین نمیدهد، با سؤال و جواب زیاد و به تعداد کم، که دارو به دوز سمی نرسد، بعضی داروهای اعصاب را میدهد: «از روی ظاهر و نوع صحبت کردنشان قضاوت میکنم. یک آقای جوانی گفت به من یک قرص برای لرزش دست بده، خیلی موجه بود. گفتم چون سنت کم است و دستت هم نمیلرزد نمیدهم. تهاجمی شد و فحش داد. گاهی که میبینند طرفشان زن است، بیشتر رفتارهای خشونتآمیز نشان میدهند.»
داروهای ضداضطراب و افسردگی در فهرست داروهای OTC یعنی over the counter نیستند که بدون نسخه ارائه شوند. سارا کریمزاده، مسؤول فنی داروخانهای در منطقهی سهی تهران، میگوید وقتی میبینیم کسی به دلیل شرایط اقتصادی یا اجتماعی امکان مراجعه به دکتر را ندارد و در صورت مصرف نکردن دارو دچار پیچیدگیهای بیشتری میشود تلاش میکنیم تا حد ممکن مشکل را با تجویز داروهای ساده و موقتی حل کنیم. او به یاد میآورد که چند سال قبل زنی با اضطراب زیاد به داروخانه مراجعه کرده بود: «خیلی مستأصل بود و به نظر میرسید که حمایت عاطفی و روانی موردنیازش را دریافت نمیکند و به رواندرمانی نیازمند است، ولی به نظرم رسید حتی در صورت توصیه و اصرار من هم به دکتر مراجعه نمیکند. ناچار با گرفتن شرححال برای او چند دارو در نظر گرفتم. بعد از گذشت مدتی از مصرف داروها برگشت و حالش بهوضوح بهتر شده بود.»
برای آنها که نسخه دارند مشکل چیز دیگری است. آنها که با امید بهبود کلی هزینه کردهاند و میبینند داروهایشان پیدا نمیشود. سال گذشته به مدت چند ماه داروی ضدافسردگی سرترالین با نام تجاری آسنترا در بازار دارویی کمیاب و حتی نایاب شده بود و از پاییز ۱۳۹۹ هم داروی فلوکستین که دارویی قدیمی و پرمصرف است دچار کمبود شد. در این مواقع داروخانههای سطح شهر بیماران را به داروخانههای دولتی سوق میدهند که سهمیهی دارویی بیشتری دریافت میکنند یا به بیمار توصیه میکنند از پزشک بخواهند در صورت امکان دارو را عوض کند. کریمزاده میگوید نبودن این دارو شاید باعث حادثهی ناگواری نشود اما بههرحال بیماری که با اختلالات روانی مواجه است با کمبود یا نایاب شدن دارویی که باعث بهبود حال روانیاش شده است دچار اضطراب و ناآرامی مضاعف میشود. شیخجباری هم میگوید داروی آلپرازولام و لیتیوم در دورههایی در بازار کمیاب بود: «تغییر دارو باعث میشود بیمار روند درمان را قطع کند.»
از قطع ارتباط با جهان میترسم
«مثلاً اتفاقی را که همین تازگیها افتاد بگویم، من از قطع شدن اینترنت میترسم، از اینکه دیگر نتوانم با جهان در ارتباط باشم. از زندگی دوگانه هم میترسم. احساس میکنم همیشه به حریم خصوصی ما وارد شدهاند و ممکن است برای یک نوشته مؤاخذه شوم. میترسم بهعلت سبک زندگی و عقاید خودم و اطرافیانم را بهخطر بیاندازم. انگار همهمان متهم بالقوه هستیم.» پرستو معلمی سیساله است که تمام دو سال گذشته را بهعلت کرونا از علاقهاش یعنی کلاس درس دور بوده و ساعت زندگی و کارش بههم ریخته است. برای او آینده نامعلوم است، حتی اگر کرونا تمام شود، شرایط اقتصادی باعث شده چشمانداز خوبی پیش رو نباشد. گاهی روزها به این امید بیدار میشود که دوباره بتواند شب بخوابد. زمانی فکر میکرد میتواند با کنشهای کوچک تأثیری داشته باشد و آینده را برای خودش و دیگران بهتر کند. اما امروز دیگر رویای تغییر را از دست داده است: «مسائل سیاسی باعث تشدید ناامیدی و آیندهی نامعلوم شده، باعث شده آدم محافظهکاری بشوم، ریسک تغییر را نمیپذیرم.» یک ماه است پیش روانپزشک میرود، البته هزینهی بالای جلسات روانپزشکی امکان جلسات منظم را از او گرفته و هر وقت حس کند دیگر نمیتواند ادامه دهد، وقت میگیرد. تازه مشکل داروها هم هست که خارجیشان پیدا نمیشود و ایرانیشان کمیاب است و گاهی مجبور است داروی مشابه بگیرد.
هزینهی بالای جلسات رواندرمانی فاطمه را هم مجبور کرده به جای ماهی دو بار، ماهی یک بار پیش دکترش برود: «جلسهای سیصد هزار تومان. فکر نکنم بیمهی تکمیلی هم ویزیت مطبهای خصوصی روانپزشکی را قبول کند. خیلی زیاد است ولی یک زمانی میرسد که آدم دیگر خودش نمیتواند مشکلاتش را حل کند و فکر میکند باید مداخلهای را بپذیرد. کرونا برای همه خلوتی بهوجود آورد، مردم زمانهای زیادی را در تنهایی گذراندند و دربارهی زندگی شخصی و اجتماعی و روابطشان با آدمهای دیگر بازاندیشی کردند. شکل مواجهه ما با اخبار هم تغییر کرده و شبکههای اجتماعی باعث شدند رنجها بهطور اغراقشده بازنمایی شوند. مثلاً کشتههای شلیک موشک به هواپیما دیگر عدد نیستند، همهشان چهره دارند. این رنج هر روز زنده میشود. البته چاره هم این نیست که اخبار را دنبال نکنیم.» بحرانهای اقتصادی و اجتماعی همه تبدیل به بحرانهای فردی میشوند و افسردگی عمومی بهوجود میآورند. ما هر لحظه میتوانیم قیمت دلار را چک کنیم و حتی اگر در زندگیمان تأثیر مستقیم نداشته باشد، بر روحمان تأثیر میگذارد. یکی از بزرگترین اضطرابهای فاطمه کمبود داروست. گاهی شبها خواب میبیند دارویش را پیدا نکرده است.
وقتی حمید بعد از حدود پنج سال از زندان آزاد شد، نمیتوانست خودش را با آهنگ زندگی بیرون هماهنگ کند. «در آغاز مقاومتی جدی برای کنار آمدن با این موضوع داشتم که «من مشکل روانی دارم و این مشکل هم، نظیر مشکلات جسمی، نیاز به دکتر و درمان دارد. در مراجعهام به روانپزشک و تشخیص بیماریام تحت عنوان دوقطبی نوع ب و تجویز داروهای متناسب آن، هنوز گمانم بر این بود که آنچه با آن درگیرم موضوعی جدی نیست و کافی است تا اوضاع را کمی کنترل کنم.» اما شرایط بحرانی او را به سمتی برد که «عاجزانه» قانع شود باید درمان را موبهمو پی بگیرد. بحرانهای جامعه هم بیماریاش را تشدید کرد: «تورم افسارگسیخته و فکر کردن به اجبار ما برای تن دادن به مصرف کالاها با چنین هزینههایی بر بیماریام مؤثر بود. در کل پیگیری روزانهی اخبارهای سیاسیاجتماعی فشار عصبی زیادی را به من منتقل میکند چراکه در پَسِ همهی آنها نارضایتی از وضعیت را میبینیم اما کاری هم برای تغییرش از دستمان برنمیآید.» حدوداً ماهی سیصد هزار تومان هزینهی درمان اوست که البته از بیمه هم استفاده میکند.
بعضیها بهعلت مسائل مالی مراجعه به روانشناس یا روانپزشک را به تأخیر میاندازند. مهتاب سیوچهارساله است. او در اصفهان زندگی میکند و بعد از سه سال از شروع مشکلاتش به روانکاو مراجعه کرد و حالا یکی از ضروریترین نیازهایش شده است و دوستانش را هم تشویق میکند از چیزهای دیگر بزنند و بروند سراغ روانکاوی: «چون چیزی که ما تجربه میکنیم بهعلت جامعهی آسیبدیدهمان است و بر همه تأثیر میگذارد.» هفتهای یک بار جلسهی روانکاوی ماهانه یک میلیون تومان هزینه داردکه یکسوم و گاهی نصف حقوق مهتاب است. اگر کلینیک درمانگرش وابسته به شرکت بیمهای باشد که استفاده میکند بخشی از هزینه را بیمه میدهد. اما او درمانگرش را خودش انتخاب کرده است. پریسا هم که در تهران به جلسات روانپزشکی میرود یکپنجم حقوقش را صرف این جلسات میکند که اصلاً کم نیست: «از ۱۳۹۸ با جلسهای صد هزار تومان شروع شد، الآن به دویست هزار تومان رسیده است. فکر نمیکنم هیچ بیمهای این جلسات را پوشش بدهد؛ اگر هم حمایتی بوده، از طرف خود دکتر بوده که مثلاً برای یک جلسه پول نگرفته.» پریسا الآن بیکار است و هر بار مراجعه به مطب روانپزشک یعنی زدن از خیلی چیزها: دویست هزار تومان در هفته. دیگر نمیدانم باید چه کار کنم.»
در بیمارستانها و مراکز دولتی انواع بیمهها بخشی از هزینهها را پوشش میدهند. در بیمارستان اعصاب و روانی که آتنا در آن دستیار بخش اعصاب و روان است، بیشتر بیماران مشکلات اقتصادی دارند: «بیمهها هزینهی اورژانس بیمارستان را بعد از بستری پوشش میدهند. بیمارستان واحد مددکاری هم دارد که فعال است و به بیمارهایی که مشکل داشته باشند کمک میکند.» هزینهی جلسات رواندرمانی در بیمارستان دولتی بهنسبت بخش خصوصی کمتر است چون بخش زیادی از کار را رزیدنتها انجام میدهند ولی تعدادی از آدمها ممکن است از پس این هزینه هم برنیایند. به گفتهی او، خدمات رواندرمانی در همه جای دنیا گرانتر از خدمات دیگر است و ممکن است بخشی از این خدمات وارد بیمه نشده باشد: «عدد دقیق نمیتوانم بگویم اما بعید میدانم هزینهی هر جلسه، که بین ۴۵ دقیقه تا یک ساعت است، از پنجاه تا صد هزار تومان بیشتر باشد، شاید هم کمتر، اگر بیمه داشته باشند.» صالحی، روانپزشک، میگوید بعضی از بیمهها اصلاً خدمات روانشناختی را قبول نمیکنند؛ در آن صورت ممکن است در مراکز دولتی هزینهی هر جلسه حدود ۱۳۰ یا ۱۴۰ هزار تومان باشد. ولی در مطبها بیشتر است و بهطور میانگین به حدود سیصد هزار تومان هم میرسد: «بیمهها در سال حدود سی روز هزینهی بستری در مراکز دولتی را میدهند درحالیکه برای مشکلات جدی مدت بستری بیشتر از اینهاست. خیلی از خدمات روانشناختی و رواندرمانی را هم بیشتر بیمهها اصلاً قبول نمیکنند.»
آتنا میگوید برای درمان افسردگی خفیف تا متوسط یا اضطرابی ممکن است مشکل فرد بین شش ماه تا یک سال با مراجعات و درمان دارویی حل شود و نیازی به خدمات رواندرمانی نداشته باشند. بعضیها هم که نیاز به کار بیشتر دارند درمان شناختی رفتاری میشوند که یک دورهی بیستوپنج یا سیجلسهای است. برای بیماریهای جدیتر حداقل سه تا پنج سال زمان برای درمان لازم است و برخی از آنها شاید تمام عمر درگیر باشند. اما همهی این درمانها یک سوی ماجرا هستند و ابزارهای دیگری هم لازم است: «وقتی حمایت اجتماعی و خانوادگی وجود ندارد و اقتصاد پایدار نیست، برخی بازوها را در اختیار نداریم که امیدوار باشیم شرایط بهتر شود.»
این بازوها برای مثال در نظام درمانی فرانسه وجود دارند. پس از شرایط پاندمی کرونا، برای کودکان بالای سه سال، بین ده تا سیزده جلسه خدمات رایگان روانپزشکی در نظر گرفته شد. تلفنهای مشاورهی رایگان و بدون هزینه اعلام شد، دانشجوها هم برای رفتن سه تا شش جلسه پیش روانشناس چک دانشجویی دریافت کردند. ساینا اربابزاده میگوید در فرانسه بیمه هزینهی بیماریهای روانی را در بخش دولتی بهطور کامل پوشش میدهد و مردم، حتی بدون بیمهی تکمیلی هم، فقط بخش کوچکی از هزینهی روانپزشکی را خودشان میپردازند. در بخش خصوصی هم بیمهی تکمیلی بخشی از هزینه را میپردازد. اما خدمات روانشناسی و روانکاوی تحت پوشش بیمه نیست و مرجان، که چند سال است در فرانسه برای کودکان دارای اختلال اوتیسم کار میکند، میگوید بیمههای تکمیلی گاهی تا حدود پنج جلسه در سال را میپردازند. اما معمولاً راهکارها و حمایتهای دیگری وجود دارد که هزینهها بر دوش نیازمندان سنگینی نکند. در این کشور اگر بهعلت بیماری روانی نیاز به مرخصی استعلاجی باشد، تا سه ماه اول تمام حقوق بیمار به او تعلق میگیرد و اگر شرکت بیمه و پزشک متوجه شوند مرخصی طولانیتری لازم است، از درآمد بیمار کم میشود اما برای معالجه کمکهایی به او میشود. کسانی که اصلاً امکان کار ندارند ماهانه هشتصد تا نهصد یورو کمکهزینه میگیرند که مخصوص مخارج غیرپزشکی است. اربابزاده میگوید به پناهجوها هم در زمینهی خدمات رواندرمانی کمک میشود: «بیمارستان ما در شمال پاریس و نزدیک فرودگاه است، جایی که پناهجوهای زیادی زندگی میکنند. نهادهایی هستند که به مشکلات آنها رسیدگی میکنند و اگر نیاز داشته باشند به اورژانس بیمارستان فرستاده میشوند. گاهی هم به درمانگاههایی فرستاده میشوند که پزشکانی از کشورهای مختلف، و آشنا با زبانهای مختلف، در آنها طبابت میکنند.»
در حال حاضر بیمهها بخشی از هزینههای خدمات روانپزشکی را در ایران تحت پوشش قرار میدهند. غفاری، پژوهشگر حوزهی سلامت روان، میگوید با وجود بحثهای شکلگرفته در سالهای گذشته، هنوز بودجهی ویژهای برای سلامت روان در سازمان بیمهی سلامت در نظر گرفته نشده و این خلأ قانونی فرآیند درمان را برای بیماران چنان سخت کرده که بیشترشان از شروع درمان امتناع میکنند یا در میانهی درمان باتوجهبه هزینههای آن از ادامه خودداری میکنند. در بودجهی امسال و سال پیش با الگوی نسبتاً یکسان و در بودجهی سالهای قبل با الگویی متفاوت برنامههایی برای سلامت روان در نظر گرفته شدهاند که برخی اختصاصاً برای سلامت روان و برخی برای سلامت روان در کنار مسائل متعدد دیگری همچون سلامت جسمی و اعتیاد هستند: «با صرفنظر از بودجهی بخش روانپزشکی دانشگاهها، بهطور مجزا سیصد میلیارد ریال بودجه برای «کمک به درمان بیماران روانی» اختصاص یافته که کمتر از ۵/۱ درصد برنامهی ارائهی خدمات درمانی وزارت بهداشت است. این رقم کمتر از یک درصد بودجهی کلی وزارت بهداشت را تشکیل میدهدکه نزدیک به ۳۲۶ هزار میلیارد ریال است. بودجهی دیگری نیز بهصورت مجزا و خارج از این بودجه تحت عنوان برنامهی مدیریت بیماریها در نظر گرفته شده که سهم برنامهی درمانی اختلالات روانی و البته سوءمصرف مواد با هم حدود ۳۵ میلیارد ریال است.» سازمان بهزیستی هم بودجهای به حوزهی سلامت روان اختصاص داده است. در کل این برنامهها دو دستهاند: «یکی برنامههای مددکاری و آموزش مهارتهای زندگی برای افراد تحت پوشش که به حوزهی سلامت روان بیارتباط نیستند اما ماهیت نسبتاً متفاوتی دارند و دستهی دوم برنامههای مرتبط با حوزهی سلامت روان برای گروههای خاص. در مورد برنامههای دوم مجموعاً بودجهای حدود پنج هزار و دویست میلیارد ریال (۵۲۰ میلیارد تومان) به این سازمان اختصاص یافته که البته گاه سلامت جسمانی و موارد دیگری را نیز دربر میگیرد اما در هر صورت بخشی از آن میتواند به سلامت روان گروههای خاص یعنی زنان سرپرست خانوار، سالمندان و معلولان اختصاص یابد. در فوریتهای اجتماعی نیز که بخشی از برنامههای بهزیستی است، میتوان ردی از اقدامات این حوزه را پیدا کرد؛ مثلاً ارائهی خدمات روانپزشکی و مشاوره برای افراد آسیبدیده.»
زندگی ناپایدار است
بحرانهایی که در چند سال گذشته در جامعه ایجاد شدند ابعاد مختلفی داشتند، مردم هم با بحرانهای اقتصادی و از بین رفتن آینده و اندوختهشان روبهرو شدند .بحرانهای سیاسی و اجتماعی روانها را افسرده و ناامید کرد. فریاد روانهای رنجور، که گاه با اقدام به خودکشی بهگوش رسید، باعث شد که جامعهشناسان دربارهی تأثیرات بحرانها بر روان مردم بگویند. به طور مثال در سالهای پس از کرونا، عباس کاظمی، جامعهشناس، در مرثیهای در سوگ هاله لاجوردی، جامعهشناس و استاد اخراجی دانشگاه تهران، نوشت: «بیماریهای روانی دلایل سیاسی و اجتماعی دارد. افسردگی مادامی که استاد-روشنفکر را از کار کردن میاندازد، در ادامهی ساختارهای ایدئولوژیک عمل میکند.»
تأثیر ساختارهای اجتماعی که هستی و زندگی فردی را تحتتأثیر قرار میدهند در ابعاد مختلف سلامت افراد بر جامعهشناسان پوشیده نیست. سیمین کاظمی، جامعهشناسی که در زمینهی عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت پژوهش میکند، از وضعیتی عذابآور میگوید که ساختار اجتماعی کنونی- با از خود بیگانه کردن انسان- منجر به آن شده است. انسان ازخودبیگانه توانایی پرورش جنبههای مختلف شخصیتش را ندارد، نمیتواند نیروهای جسمی و ذهنیاش را رشد بدهد و قدرت خلاقیت از او سلب شده است. این انسان ازخودبیگانه از جامعهاش و از انسانهای دیگر هم بیگانه و دور میشود: «روابط انسانی طبیعی مختل میشود و بهاینترتیب زمینهی رنجهای درونی فراهم میشود. چنین وضعیتی عذابآور و تحمل آن دشوار است. از این رو بروز مشکلات فردی و روانشناختی به اشکال مختلف دور از انتظار نیست. علاوه بر این نبود قطعیت، بیثباتی و محاسبهناپذیری وضعیت بهخصوص در بحرانهای اجتماعی به احساس ناامنی و دلهره و اضطراب وجودی منجر میشود که خود میتواند به بروز یا تشدید اضطراب مرضی بینجامد. در یک جمله میتوان گفت ساختار اجتماعی تعیینکنندهی کیفیت زندگی فرد و سرچشمهی رضایت یا ناکامی اوست.»
به گفتهی او این بحرانها روابط سالم، طبیعی و سازنده میان انسانها و انسان و جامعه را نابود میکند، فرد را در انزوا گرفتار میکند و موجب ناامیدی، دلسردی و افسردگی میشود. او بر تأثیر بحران همهگیری کروناویروس بر سلامت روان و سلامت اجتماعی نیز تأکید میکند. در بعد سلامت روان، اختلالاتی مثل افسردگی، اضطراب و وسواس تهدیدکنندهاند و در بعد سلامت اجتماعی مؤلفههایی مثل انسجام اجتماعی و مشارکت اجتماعی آسیب میبینند: «در بحران کووید، جامعه برای فرد خطرساز و دور از اعتماد میشود و امکان فعالیتهای جمعی به حداقل میرسد، بنابراین انزوای اجتماعی مشکلات دیگری در پی خواهد داشت. بحران کووید در همراهی با بحرانهای دیگر، بهویژه بحران اقتصادی، مقاومت افراد را در هم میشکند و آسیبپذیری آنها را بیشتر میکند، بنابراین دور از انتظار نیست که پدیدههایی مثل خشونت، پرخاشگری و خودکشی در چنین شرایطی بیشتر شود.»
امیر خراسانی، جامعهشناس، میگوید آینده بعد از این بحرانها از دست رفته است و این کاملاً برای مردم ملموس است: «مهم است که شکل زندگی پایدار باشد یا موقتی. وقتی ۹۵ درصد نیروی کار در ایران موقتیاند و قراردادهای سهماهه و ششماهه دارند، وقتی پنجاه درصد جمعیت تهران مستأجرند و سکونتگاه موقتی دارند، یعنی لحظهی حال لحظهی نامطمئن و لرزانی است. وقتی زندگی به این شکل موقتی شود، آینده از دسترس شما خارج شود و جایگاه زندگی آدمها لرزان شود، روان دچار فروپاشیدگی میشود. به قول زیمل، شکل زندگی است که روان را میسازد و روانهای ما در فرآیندهای تاریخی و اجتماعی ساخته میشوند.» کسانی که میتوانند در این شرایط سراغ روانپزشک میروند، گروهی دیگر در داروخانهها برای دارویی که حالشان را بهتر کند خواهش میکنند و برای فرودستان، که دسترسی کمتری به این خدمات دارند، مشکلات انباشته میشود و خراسانی میگوید ممکن است به مخدرها روی بیاورند: «برای فرودستان اولین دستاویز ممکن است مواد باشد. این وظیفهی دولت است که به شکل زندگی ثبات بدهد، دولت باید وام نوددرصدی برای خرید خانه بدهد، قراردادهای کار را بلندمدت کند و با سیاستهای حمایتی سطح زندگی همه و بهخصوص فرودستان را بالا بیاورند. پیش از این هم گفتهام اینکه طبقات پایین هروئین مصرف میکنند دادههای اقتصادی است. اقتصاد حکم میکند که فرد فرودست بین هروئین و کولبری یکی را انتخاب کند. باید گزینههای طبقات پایین باز شود تا بتوانند زندگی خودشان را بسازند.»
سیمین کاظمی هم از بروز رفتارهای پرخطر در طبقات فرودست در واکنش به انباشته شدن مشکلات میگوید، از نظر او طبقات فرودست ممکن است زمانی برای حل مشکلاتشان سراغ روانشناس و روانپزشک بروند که به مراحل حاد و وخیمی رسیده باشند و گاهی بسیار دیر می شود: «فرودستان با محرومیتهای مختلف و مزمن مواجهند و وقتی بحرانهای جدید و مکرر رخ میدهد، چون منابعشان محدود است، امکان مقابله با شرایط سخت و تابآوری برایشان غیرممکن میشود، بنابراین ممکن است واکنششان به چنین شرایطی آسیبزا و فاجعهبار باشد. در شرایط بحران افزایش وقوع فجایعی مثل خودکشی یا رفتارهای پرخطر مثل اعتیاد در میان تهیدستان دور از انتظار نیست. همچنین افزایش فقر و بیکاری ممکن است به تعارضات خانوادگی دامن بزند و به شکل خشونت علیه همسر، کودک یا سالمند بروز کند، یا به شکل خشونت اجتماعی و نزاع خیابانی آشکار شود. این واکنشها و رفتارها خود چرخهی آسیب را به جریان میاندازد و طبقهی فرودست ممکن است در باتلاقی از مشکلات گرفتار شود که تصور و امکان رهایی از آن دشوار خواهد بود.»
رسولیان میگوید هیچ موجودی سالم مطلق نیست و از نظر بیولوژیک و روانشناختی و جامعهشناختی حدی از آسیب طبیعی است و همهجا وجود دارد، اما اگر از حدی فراتر برود تبدیل به بیماری میشود: «آدم زنده با استرس روبهرو میشود و یاد میگیرد که استرسها را تحمل کند. تابآوری یعنی راهکارهایی که فرد برای سازگاری با استرس به کار میگیرد تا آسیب کمتری ببیند. به میزانی که جامعه مهارتهای ارتباطی را در افراد خود تقویت کند، قدرت سازگاری و تعامل بیشتر با استرسهای محیطی را به دست میآورد.» نکتهی مهم این است که بحرانها و استرسورهای اجتماعی در مقایسه با عوامل زیستشناختی و روانشناختی بر گروه زیادی از مردم تأثیر میگذارد و شرایط اجتماعی پراسترس زندگی میلیونها نفر را مختل میکند.
