«پاریس را از آن جهت بسیار دوست می‌دارم که بهترین‌ها و بدترین‌ها را در هر مقوله‌ای در خود گرد آورده و هیچ‌گاه بدترین‌ها مایه‌ی فساد و تباهی بهترین‌ها نشده‌اند. در حقیقت آنچه در پاریس زیبا و ستودنی است آزادی بی‌حدوحصری است که این شهر به اهالی‌اش عرضه می‌دارد و محیطی مساعد برای رشد بهترین‌ها فراهم می‌آورد.» (مجله‌ی گردون، سیما کوبان، بهمن ۱۳۷۲، ش. ۳۶-۳۵، ص ۳۸.)
پیوندش با اروپا، تاریخ و هنر آن از جوانی‌اش آغاز می‌شد؛ در دهه‌ی ۱۳۳۰ در بروکسل و پاریس درسِ هنر و تاریخ و سپس جامعه‌شناسی خوانده و مدرک دکترا گرفته بود. به‌واسطه‌ی همین تحصیلات، وقتی سالِ ۱۳۴۱ به ایران بازگشت، در دانشگاه تهران مشغول به تدریس شد. او در میانه‌ی دهه‌ی چهل شمسی، باز هم چند سالی را در پاریس به شناختِ هنر مدرن جهان گذراند و دست به فعالیت‌هایی در این عرصه زد. اما این اقامتِ فرنگ دیرپا نبود و در ابتدای دهه‌ی پنجاه شمسی به ایران بازگشت و این بار از سال ۱۳۵۴ ریاست بخش هنرهای حجمیِ دانشکده‌ی هنرهای زیبا را عهده‌دار شد و تا انقلاب، در این سمت باقی ماند.
میراث دکتر سیما کوبان، متولد بیست‌وچهارم آبان ۱۳۱۸، جدا از تدریس در آکادمی‌های ایران و فرانسه، نوشتن و ترجمه‌ی پراکنده در مطبوعات از دهه‌ی چهل تا هشتاد شمسی، انتشار سه نشریه، ترجمه‌ی یک کتاب و راه‌اندازی یک نشر است. در این گزارش، بر این جنبه از زیستِ حرفه‌ای او متمرکز می‌شویم و از ذکر جزئیاتِ دانسته و نادانسته‌ی زندگی و کارش در ایران و پاریس، به‌ناگزیر، می‌گذریم.
نوشته‌های نخستین؛ یادگارانِ پرسه در پاریس
«بی‌ینال تهران: الفاتحه!» عنوانِ میزگردی‌ست که هوشنگ حسامی، در مردادماه ۱۳۴۵، در هفته‌نامه‌ی فردوسی درباره‌ی «بی‌ینال پنجم تهران» با حضور سیما کوبان، پرویز تناولی و معصومه سیحون ترتیب داده بود. این از نخستین حضورهای مطبوعاتی کوبان در ایران است. پس‌از آن، در شماره‌ی تیرماه ۱۳۴۶ ماهنامه‌ی فردوسی، گفت‌وگویی با ویکتور وازارلی در پاریس از کوبان منتشر می‌شود. سردبیر فردوسی، عباس پهلوان، در مقدمه‌ی این گفت‌وگو می‌نویسد: «چندی پیش که نقاش هنرمند، خانم سیما کوبان، راهی پاریس بودند از ایشان تقاضا شد گاه‌گداری اگر دستشان رسید گزارش و مقاله‌ای و دیدارنامه‌ای برای ما ارسال دارند. خوش‌وقتیم که اولین گزارش خانم کوبان را، که حاوی یک مصاحبه‌ی جالب با موفق‌ترین نقاش فرانسوی است، به‌نظر خوانندگان عزیز می‌رسانیم.»
همکاری کوبان با مجله‌ی فردوسی در این دوره خلاصه می‌شود به چند مطلبی که از پاریس برای این مجله فرستاده است. به‌جز دو مطلبی که ذکرشان رفت، دو متن دیگر از کوبان، اولی در آذرماه و دومی در بهمن ۱۳۴۷، هر دو ذیل عنوان «گزارش از پاریس» در هفته‌نامه‌ی فردوسی منتشر شده است.
در نخستین گزارش او از پاریس، کوبان مقدمه‌ای نوشته درباره‌ی اینکه از گزارش قبلی، یعنی گفت‌وگو با وازارلی، تا امروز ارسال متن از پاریس به تأخیر افتاد، زیرا «سازمان یونسکو مسئولیت انتشار خبرنامه‌ی انجمن بین‌المللی هنرهای تجسمی را به‌عهده‌ی من گذاشته است». (فردوسی، چهارم آذر ۱۳۴۷، ش. ۸۸۷، ص ۲۹.) این خبرِ او نشانه‌ای از فعالیتِ رسانه‌ای‌اش در مدتِ اقامت در پاریس است. در ادامه توضیح می‌دهد که هدفش از نوشتن این مقاله «آشنایی هم‌وطنان علاقه‌مند به هنر هندسی و هنر سینِتیک است». (همان.) مطلب اصلی با عنوانِ «آشنایی با هرگو دمارکو، هنرمندی که در فضا نقش می‌آفریند» شامل معرفی آثار این هنرمند و گفت‌وگویی با اوست.
در «گزارش از پاریسِ» دوم، کوبان همان‌طور که در پایانِ مقدمه‌ی گزارش قبلی‌اش وعده داده بود به‌سراغِ توضیحِ چندوچون مدرسه‌ی «باوهاوس» رفته و ضمنِ ترجمه‌ی متنی از کریستیان دوپارک، که در مجله‌ی نوول ابسرواتور ترجمه شده بود، خود نیز تحشیه‌ای دقیق و مفصل درباره‌ی این مدرسه و خدماتِ آن به هنر جهان نوشته است: «باوهاوس؛ مدرسه‌ی هنری دیروز… مدرسه‌ی هنری فردا؟» (فردوسی، چهاردهم بهمن ۱۳۴۷، ش. ۸۹۷، ص ۹.)
همتِ کوبان در شناساندن مدرسه‌ی باوهاوس به ایرانیان البته به این دو گزارش خلاصه نمی‌شود؛ دیگر مقاله‌ی بلندی که او به فارسی درباره‌ی این مدرسه نوشته، با عنوانِ «در جست‌وجوی انسان کامل»، دی ۱۳۴۸، در نخستین شماره‌ی مجله‌ی فرهنگ و زندگی منتشر شده است. همچنین جا دارد به مطالبی که کوبان برای مجله‌ی هنر و مردم در دهه‌ی چهل نوشته اشاره کنیم. از آن جمله‌اند مطالبِ دنباله‌دار «نگاهی به نقوش سفالی ایران» که ترجمه و تلخیصی از کتاب سیلک نوشته‌ی پروفسور گیرشمن بوده‌اند و در سال ۱۳۴۵ در سه شماره‌ی متوالی این مجله منتشر شده‌اند.
در میان این نوشته‌ها، گفت‌وگوی کوبان با ویکتور وازارلی، هنرمند مجاری-فرانسوی، مهم‌ترین کاری‌ست که او پیش‌از انقلاب در حوزه‌ی مطبوعات انجام داده است. درباره‌ی وازارلی همچنین زندگی‌نامه و آثارشناسیِ مختصر و بعد ترجمه‌ی قسمت‌هایی از یادداشت‌هایش را نیز آورده است. این گفت‌وگو دست‌کم ازنظر مرتضی ممیز، گرافیست شناخته‌شده‌ی ایرانی که همان زمان برای سفری کاری او هم در پاریس اقامت داشت، به‌قدری مهم بود که در مردادماه ۱۳۴۶، نامهای به سردبیر فردوسی درباره‌اش نوشت: «امروز دست خانم کوبان مصاحبه‌ای را دیدم که با وازارلی کرده بود. نام وازارلی کافی است که آدم بااشتیاق مطلب را دنبال کند… فوق‌العاده جالب بود، فوق‌العاده. چون که واقعاً الآن این هنر سینِتیک همه‌جا را فتح کرده… چیزی که خیلی تعجب کردم خود مصاحبه بود. چون واقعاً اینها غول‌هایی هستند که دسترسی به آنها کار حضرت فیل است، حال این بابا چقدر آدم‌حسابی بوده، نشانه‌اش همین بس که حاضر شده وقتی به خانم کوبان داده و این حرف‌ها را زده…» (فردوسی، دهم مرداد ۱۳۴۶، ش. ۸۲۲، ص ۸.)
دیگر فعالیت نوشتاریِ کوبان در سال‌های پیش‌از انقلاب یگانه کتابی‌ست که او به زبان فارسی ترجمه کرده و منتشر شده است: مگس‌ها، درام در سه پرده نوشته‌ی ژان پل سارتر، نشر مازیار، ۱۳۵۳. پرونده‌ی نوشتاریِ کوبان در پیش‌از انقلاب را با این مرور مختصر می‌بندیم و می‌رویم تا ادامه‌ی کارِ او در سال‌های پس‌از انقلاب را بررسی کنیم که برای او کارنامه‌ای پُربارتر و برای ما، میراثِ ماندگاری است.
سیمایِ زنی با لباس‌های رنگی در سپیده‌دمِ انقلاب
انقلاب شد؛ و این جنبش عظیم همه را به حرکت درآورده بود. چه بسیار کسانی که با انقلاب از انزوای خود بیرون خزیدند و قلم زدند و نوشتند، دیگر چه برسد به سیما کوبانی که همواره در تکاپوی کاری‌کردن و اثرگذاشتن بوده. احمد کریمی حکاک، نویسنده و مترجم و دوست و همراهِ کوبان در سال‌هایی که جلوتر به آن می‌رسیم، نخستین دیدار خود با کوبان را این‌طور روایت کرده است: «خرداد ۱۳۵۸ چندماهی پس‌از پیروزی انقلاب به ایران بازگشتم. همان روزهای اول بود که احمد شاملو فرم عضویت کانون نویسندگان ایران را برای من پُر کرد و من نیز به‌صورت مرتب و پیگیر در جلسات سه‌شنبه بعدازظهرهای کانون شرکت می‌کردم. در یکی از همین جلسات بود که خانم سیما کوبان را دیدم و با یکدیگر آشنا شدیم. قد رشیدی داشت، لباس رنگی می‌پوشید و در میان خانم‌های جمع کاملاً شاخص بود.» (اندیشه‌ی پویا، گفت‌وگو با احمد کریمی حکاک، امید ایران‌مهر، دی و بهمن ۱۳۹۳، ص ۱۳۶.)
با این روایت، به‌نظر می‌رسد که کوبان عضو کانون نویسندگان بوده، اما سندی از عضویت او در کانون وجود ندارد و ادامه‌ی روایتِ کریمی حکاک بر این مسئله صحه می‌گذارد و نیز موضع سیاسی کوبان را در آن ایام تا حدی روشن می‌کند: «من ابتدا تصور می‌کردم ایشان مثل من عضو کانون است، اما یک سالی از آشنایی‌مان گذشته بود که فهمیدم عضو کانون نیست، بلکه تنها از روی علاقه و کنجکاوی در جلسات شرکت می‌کند. در گفت‌وگوهای جدی‌تر احساس کردم عضو یکی از گروه‌های سیاسی چپ است. بیشتر که باهم صحبت کردیم، یقین یافتم از پیشینه‌ی چپ برخوردار است. گویا پیشینه‌ی چپ مائوئیستی داشت، اما خیلی زود دانستم که تفکر خودش عمیق‌تر و وسیع‌تر از آن بود که در قالب تفکر حزبی یا سازمانی بگنجد.» (همان.)
این «پیشینه‌ی چپ» که کریمی حکاک از آن یاد می‌کند در ادامه‌ی زندگیِ حرفه‌ای کوبان و طبیعتاً در ادامه‌ی این گزارش، روشن‌تر و مشخص می‌شود. اما کوبان علاوه‌بر حضور فعال در مجامع، مشخصاً کانون نویسندگان، در نهاد دیگری هم عضویت داشت. کوبان دست‌کم به روایت یک نامه‌ی منتشرشده در روزنامه‌ی بامداد، در خردادماه ۱۳۵۸، عضو «سازمان ملی دانشگاهیان ایران» بوده است. این نهاد صنفی در مردادماه ۱۳۵۷ با حضور عده‌ای از اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های ایران آغاز به کار کرده بود و در بسیج‌کردنِ چهره‌های دانشگاهی در مبارزات منتهی به انقلاب نقش به‌سزایی داشت، همچنین این نهاد پس‌از انقلاب نیز تا فرارسیدنِ انقلاب فرهنگی در فروردین ۱۳۵۹ به حیات خود ادامه داد و بر استقلال نظام دانشگاهی ایران، برقراری دموکراسی در دانشگاه‌ها، آزادی آنها و… پیش و پس‌از انقلاب تأکید داشت، اما از سوی قدرتِ تازه‌ی پس‌از انقلاب تحمل نشد و از میان برداشته شد. فرهاد نعمانی، یکی از اعضای اصلی و مؤسسان آن نهاد، درباره‌ی حضور زنان و مشخصاً سیما کوبان در این سازمان، این‌طور روایت کرده است: «آن موقع زنان دانشگاهی که در جریان تأسیس سازمان باشند کم بودند. گیتی اعتماد و سیما کوبان در آن جمع بیست سی‌نفره شرکت داشتند. هما ناطق خودش را سیاسی‌تر می‌دانست و دعوت سازمان را نادیده گرفت. استادان زن بعداً بیشتر شدند.» (سایت مرور ایران‌شناسی در جهان، تشکل دانشگاهیان و تکوین انقلاب ایران، اعظم خاتم، پانزدهم خرداد ۱۴۰۳.)
با وقوع انقلاب فرهنگی و باتوجه‌به رویکردهای سیاسی و اجتماعی و روحیه‌ای که از سیما کوبان می‌شناسیم، کوبان نیز از دانشگاه هنرهای زیبا پاک‌سازی شد. طنز تاریخ اینکه کوبان، که خود از امضاکنندگان نامه به سرپرست موقت دانشگاه تهران، دکتر محمد ملکی، در سال ۱۳۵۸ بود و در آن نامه خواستار «اداره‌ی شورایی دانشگاه‌ها توسط خود دانشگاهیان» شده بود، حالا به‌کل دیگر اجازه‌ی تدریس در دانشگاه نداشت.
«بوستانِ» رنجبران؛ حاصلِ ماه‌عسلِ انقلاب
سازمان انقلابی حزب توده‌ی ایران، که در اوایل دهه‌ی چهل به‌دست جمعی از منشعبان در اروپا عمدتاً با گرایش‌های مائوئیستی تشکیل شده بود، اندکی پس‌از انقلاب در ایران به فعالیت خود ادامه داد. در دی‌ماه ۱۳۵۸، این سازمان در وحدت با هفت سازمان و جمعِ کوچک و بزرگ دیگر «حزب رنجبران ایران» را تشکیل دادند. رنجبران همچون دیگر سازمان‌ها و احزاب چپ آن‌زمان، علاوه‌بر فعالیت‌های سیاسی و مشخص خود، در قالب تشکل‌هایی در زمینه‌های مختلفِ اجتماعی و فرهنگی کارهایی را سروسامان می‌داد. ازجمله تشکل‌های زیرمجموعه‌ی این حزب باید به «انجمن تعاون هنر مردمی ایران» اشاره کنیم. (تاریخ صدساله‌ی احزاب و سازمان‌های سیاسی ایران (۱۳۸۴-۱۲۸۴)،
جلد دوم، دکتر یونس پارسا بناب، ص ۵۵۱، چاپ اول، مرداد ۱۳۸۵، انتشارات راوندی.)
آغاز کارنامه‌ی مطبوعاتیِ سیما کوبان پس‌از انقلاب به نام این انجمن و مجله‌ی بوستان گره خورده است. بوستان (۱۳۵۸-۱۳۶۰) در شماره‌های نخست ذیلِ نام «انجمن هنرمندان خلق» و سپس انجمن تعاون هنر مردمی ایران منتشر شده است. برای روشن‌شدنِ پیوند این انجمن و کوبان و کارِ مطبوعاتی‌اش، باید چند ماهی به عقب برگردیم.
هفتم فروردین ۱۳۵۸ در ستون «حرف‌ها و خبرها»ی روزنامه‌ی آیندگان، متنی منتشر شده با عنوانِ «خبری از انجمن هنرمندان خلق»: «یکی از اعضای هیئت اجرایی موقت انجمن هنرمندان خلق، ناصر زراعتی، چند روز پس‌از جلسه‌ی همگانی انجمن در شانزدهم اسفند ماه گذشته که «به‌منظور تشریح مواضع… و ایجاد زمینه‌های تشکل» ترتیب یافته بود، از «انجمن هنرمندان…» جدا شد. دلایل این کناره‌گیری در استعفانامه چنین آمده:
«رفقای شناخته و ناشناخته‌ام!
به‌دلیل نفوذ و سلطه‌ی عقاید و نظریات “پروچینی”، به این وسیله از “هیئت اجرایی موقت” و “شورای مؤسس” و بالطبع “انجمن هنرمندان خلق” کناره‌گیری می‌کنم.»
آنچه زراعتی در این دو سطر استعفانامه‌اش دلیل کناره‌گیری از انجمن، یعنی نفوذ عقاید پروچینی، بیان می‌کند نشانه‌ای بر گرایش مائوئیستی این انجمن است. پیش‌تر نیز اشاره کردیم که سازمان انقلابی چنین گرایشی داشت. اما این «نفوذ و سلطه» چه بود؟ و چطور در انجمن هنرمندان خلق نمود پیدا کرد؟ و اصلاً، این انجمن چطور شکل گرفته بود؟ پاسخ این پرسش‌ها را به روایتِ خود زراعتی بخوانیم: «چند ماهی پیش‌از انقلاب، تقریباً اوایل پاییز ۱۳۵۷، با جمعی از دوستان، نظیر اسفندیار منفردزاده و کوروش افشارپناه عزم کردیم تا هم‌راستا با وضعِ موجود، ما نیز در حوزه‌ی خودمان، هنر و ادبیات، کاری را سامان بدهیم. بر آن شدیم تا جمعی با نام انجمن هنرمندان خلق را تشکیل بدهیم. به جمعِ ما علی روستایی که به‌تازگی از اروپا به ایران بازگشته بوده و سابقه‌ی فعالیت در کنفدراسیون و احتمالاً سازمان انقلابی داشت اضافه شد. ما چند نفر حتی جلسه‌ای را هم در دانشکده‌ی هنرهای دراماتیک با حضور برخی از استادانمان، مثلاً نصرت کریمی و پرویز شفا، تشکیل دادیم و مقصودمان از فعالیت را تشریح کردیم که البته این دو استاد نهیبمان زدند که چنین فعالیتی با چنین عنوان و حرف‌هایی که شما می‌زنید، باتوجه‌به زمینه‌ی فرهنگی جامعه‌ی ایران، ممکن نیست. اما خب ما گوشمان به این حرف‌ها بدهکار نبود. خلاصه در اسفندماه ۱۳۵۷، تصمیم گرفتیم مجمعی برگزار کنیم. برای این کار سالنی به‌نام فرهنگ را در تهران برای یک بعدازظهر اجاره کردیم. علی روستایی اصرار داشت که حتماً یکی از سخنرانان این مجمع باشد، ما نیز پذیرفتیم. برای این نشست، بالغ بر هزار نفر از اهل ادب، هنر و فرهنگ را دعوت کرده بودیم. روستایی در سخنرانی‌اش طوری از موضع چپ حرف زد و اینکه ما قرار است همه‌ی جناحینِ چپ را در بر بگیریم و… که باعث اعتراض برخی حاضران شد و خودِ من نیز سخت برآشفتم از این گفته‌های او. چون این‌طور نبود و ما قرار نبود اصلاً این‌طور عمل کنیم و چپ‌روی داشته باشیم. برای‌همین پس‌از آن مجمع، جلسه‌ای تشکیل دادیم و من صراحتاً خواستم که روستایی حرف‌هایش را کتباً و شفاهاً پس بگیرد، وگرنه من از انجمن بیرون خواهم آمد. او پس نگرفت و من هم چنین کردم. استعفانامه‌ام را، هم به روزنامه‌ی آیندگان دادم و هم هزار نسخه از آن را خودم چاپ و در کتاب‌فروشی‌های میدان انقلاب توزیع کردم. منفردزاده و افشارپناه هم از انجمن کناره گرفتند. تا جایی که به‌خاطر دارم، ورود دکتر سیما کوبان، که احتمالاً از دوره‌ی اقامتش در اروپا بستگی‌هایی به سازمان انقلابی حزب توده داشت، پس‌از خروج ما از انجمن بود. ایشان در انجمن حاضر شد و با همکاری روستایی، در همان سال ۱۳۵۸ مجله‌ی بوستان را منتشر کردند. در یکی از شماره‌ها گوشه‌وکنایه‌ای هم به من زدند.» (تلخیص‌شده از گفت‌وگوی زراعتی با نگارنده.)
مجله‌ی بوستان زیر چتر حمایتی سازمانی انقلابی قرار داشت که پیش‌از تشکیل حزب رنجبران و متعاقباً انجمن تعاون هنر مردمی ایران از شهریور ۱۳۵۸ کار خود را به‌صورت دوهفته‌نامه و ذیل ارگان انجمن هنرمندان خلق آغاز، و از شماره‌ی سوم یعنی در نیمه‌ی اول مهرماه همان سال ذیل عنوان مصوب حزب رنجبران، تا پنج شماره به کار خود ادامه داد.
اولین شماره‌ی بوستان، در نیمه‌ی نخست شهریور ۱۳۵۸، با مسئولیتِ دکتر سیما کوبان، زیرنظرِ هیئت تحریریه منتشر شد. در سرمقاله‌ی این شماره، ذیل «سخنی با خواننده»، رویکرد و موضعِ بوستان به‌روشنی مشخص شده است: «سال‌ها زنده ماندیم. با این امید که روز رهایی را دریابیم. سال‌ها خون‌مزه‌ی چکمه‌ی فاشیزم را بر دهانمان چشیدیم تا واژگون سازد طنین فریادمان پای چکمه را. […] و امروز آزادیم. تا بگوییم آنچه را که می‌خواهیم، تا بسازیم آنچه را که باید. دست‌هایمان یکدیگر را می‌فشارند. […] آنجاکه امحای رسالت صمدها (بهرنگی) با لجن هنر مصرفی همچون گوگوش و شماعی‌زاده تلاش داشتند، آنجاکه در پرده‌ی اختناق سینما را به ابتذال کشانیدند، آنجاکه گستاخی ارباب جهان‌خواره در صدور فرهنگ ارتجاعی تا بدان حد گسترده شد که حتی تاریخ هنر ایران را ادوارد براون‌ها بنویسند… بر ماست تا بزداییم رنگ استعمار از چهره‌ی هنر، تا بستیزیم با توطئه‌های امروز استعمارگران برای آلوده‌کردنِ آن، تا برپا کنیم هنر متعهد…» (بوستان، شماره‌ی اول، نیمه‌ی نخست شهریور ۱۳۵۸، ص ۲).
آنچه در نخستین شماره‌ی بوستان آمده هنر و ادبیات را در بر می‌گیرد. نخستین مطلب این شماره یادداشتی‌ست از کوبان، با عنوانِ «یک سند تصویری از انقلاب مشروطیت ایران»: «نقاشی ناشناس، با سبک کاری که در تاریخ نقاشی ایران استثنایی است، به‌کمک آبرنگ بر تکه‌ای از مقوا گوشه‌ای از تاریخ مبارزات آزادی‌خواهانه‌ی مردم ایران را به تصویر کشیده است. اسناد و شواهد بسیاری ارتباط این تصویر را با حوادثی که منجر به استبداد صغیر گردید روشن می‌نمایند. از نقطه‌نظر هنری، این تصویر آمیزه‌ای از طراحی فرانسیس گویا، نقاش اسپانیایی اواخر قرن هجدهم، شیوه‌ی رنگ‌آمیزی و دورنماسازی جوتو، نقاش ایتالیایی قرون وسطی، و نقاشی سنتی ایران است. نقاش برداشت خود را از حوادث سه‌شنبه دوم و چهارشنبه سوم تیرماه ۱۲۸۷ (جمادی‌الاولی ۱۳۲۶) در رابطه با به‌توپ‌بستن مجلس، مبارزات آزادی‌خواهان و گرفتاری آنان در باغشاه ثبت کرده.» (همان، ص ۳.)
کوبان در مقامِ هنرشناس و تاریخ‌دان دقیق عمل می‌کند و می‌کوشد تا علاوه‌بر ردیابیِ ظواهر هنری اثر در ادامه‌ی یادداشت، حتی با اتکا به شکلِ تصویرسازیِ نقاش از چهره‌های انقلابی، نظیر حیدر عمواوغلی و ضدانقلابی، نظیر محمدعلی شاه، موضع سیاسی نقاش را بکاود.
اما به‌جز سرمقاله و یادداشت کوبان، در شماره‌ی نخست بوستان، متن دیگری نیز خودنمایی می‌کند: «طرح بیانیه‌ی انجمن هنرمندان خلق». گرایش مائوئیستی سازمان انقلابی، تشکیلات متبوعِ کوبان و ناشر بوستان در همین بیانیه آشکار است و اشاره‌شان به امپریالیست‌بودنِ شوروی در کنار آمریکا، با داده‌های تاریخی ما، گویای موضع آنهاست: «در ادامه‌ی مبارزه‌ی مردم ایران، تضاد عمده‌ی جامعه همچنان تضاد میان توده‌های خلق از یک‌سو و امپریالیسم، به‌ویژه دو ابرقدرت آمریکا و شوروی، از سوی دیگر است. مبارزه در جبهه‌ی فرهنگ و هنر بایستی همراه و همگام با مبارزه در دیگر جبهه‌ها برای قطع نفوذ امپریالیسم و کسب استقلال و دموکراسی باشد. انجمن هنرمندان خلق با درک چنین ضرورتی در جبهه‌ی فرهنگ و هنر فعالیت می‌کند.» (همان، ص ۳۵.)
دومین شماره‌ی بوستان در نیمه‌ی دوم شهریور ۱۳۵۸ منتشر شد. کوبان در این شماره به‌سراغِ نقاشی یا دقیق‌تر بگوییم نقش‌نگاری و معماری رفته است. یادداشت نسبتاً بلند و مصورِ کوبان با عنوانِ «شاخه‌ای ناشناخته از هنر مردمی» درباره‌ی نقاشی‌های دیواری بقاع متبرکه، با تکیه بر مواردی در تاریخ گیلان، است. می‌دانیم که پیش و پس‌از انقلاب، تب‌وتابِ نقاشی دیواری بالا گرفته بود، بنابراین کوبان گویی با موقعیت‌سنجی درحالِ ردیابیِ ایده‌ای از لحظه‌ی اکنون خود در تاریخِ کهنِ ایران است و مشخصاً موردی اسلامی را از این میان برگزیده تا مقصود خود و جناحِ سیاسی‌اش را برای برانگیختنِ مردم، یا همان خلق، برآورده کند. او البته از خاطر نمی‌برد که در همان صفحه‌ی نخستین یادداشت اشاره کند: «مقاله‌ی حاضر صرفاً به‌منظور جلب توجه هنرشناسان و هنردوستان به این شاخه‌ی ناشناخته از نقاشی دیواری ایران تهیه شده و از مرز معرفی مقدماتی فراتر نمی‌رود.» (بوستان، شماره‌ی دوم، نیمه‌ی دوم شهریور ۱۳۵۸، ص ۲۰.)
از پسِ انقلاب، هنرمندی خلقی، که کوبان خود را چنین و در این دایره تعریف می‌کرد، چه باید می‌کرد، یا دقیق‌تر بگوییم، چه وظیفه‌ای داشت؟ «نقاشی‌های دیواری بقاع متبرکه یکی از شاخه‌های ناشناخته‌ی هنر مردمی است و از اعتقاد توده‌های مردم به اسلام مبارز حکایت می‌کند. این نقاشی‌هایی که بر قشر نازکی از گچ تصویر شده‌اند نه می‌توانستند مورد استفاده‌ی تبلیغاتی درباریان قرار بگیرند و نه به‌وسیله‌ی دلالان به بازار عتیقه عرضه گردند.» (همان.)
کوبان نقاشی‌های موردِ بحثش را از نمونه‌های حک‌شده بر دیوارهای بقاع متبرکه منطقه‌ی «بیدپیش گیلان» برگزیده و مقاله به بررسی همین نمونه‌ها به‌ویژه با تأکید بر طرح‌های به‌قول او «مبتنی بر اسلام مبارز» نظیر به‌میدان‌رفتن حضرت علی‌اکبر، به‌میدان‌آمدن حضرت سیدالشهدا و جنگ مسلم ابن عقیل در کوفه نوشته شده است. تکه‌ی پایانیِ یادداشت نشانگرِ شور و کوششِ کوبان برای کاری‌کردن است: «انجمن هنرمندان خلق، ضمن هشدار به اداره‌ی اوقاف در جهت حفظ این آثار، آمادگی خود را برای تحقیقی کامل در مورد این نقاشی‌ها، مرمت تصاویر آسیب‌دیده و بازسازی نقاشی‌های ازبین‌رفته اعلام می‌دارد.» (همان، ص ۳۲.)
«هدایت مرثیه‌خوان اشرافیت در حال زوال!» این تنها عنوانی‌ست که بر جلد سومین شماره‌ی بوستان، در نیمه‌ی اول مهر ۱۳۵۸، ذیل طرحی کارِ داروین (؟) آمده است که در آن صادقِ هدایت در بستر مرگ در احاطه‌ی اشرافیتی احتمالاً قاجاری با چهره‌های کریه و دفرمه‌شده نمایش داده شده است. بر جلد سومین شماره‌ی بوستان همچنین، عنوان «انجمن تعاون هنر مردمی ایران» برای نخستین‌بار آمده است و در شناسنامه‌ی این شماره همین عنوان جایگزینِ انجمن هنرمندان خلق شده و به همین مناسبت در همان صفحه‌ی نخست، در کنار فهرست و شناسنامه، متن کوتاهی با عنوان «اطلاعیه» نوشته شده که توضیحی‌ست درباره‌ی عنوانِ جدید ناشر بوستان، با امضای شورای نویسندگان. «تغییر نام انجمن پس‌از بحث کامل و کافی به‌شیوه‌ای دموکراتیک و با شرکت کلیه‌ی اعضای انجمن در جلسه مجمع عمومی روز یکشنبه مورخ ۱/۷/۱۳۵۸ تصویب گردید. توضیح اینکه واژه‌های تعاون و ایران به اسم سابق اضافه شده و دو واژه‌ی «هنرمندان خلق» به «هنر مردمی» تغییر یافته و واژه‌ی انجمن همان‌گونه باقی مانده است… تغییر دو واژه‌ی «هنرمندان خلق» به «هنر مردمی» در درجه‌ی اول به علت این است که از شبهه در وابستگی انجمن به این یا آن سازمان سیاسی در اذهان جلوگیری کنیم. واژه‌ی «خلق» واژه‌ی زیبا و پرمفهومی است، اما زمانی که نیمی از وقت و فعالیت ما صرف این شد که توضیح خلق از نظر ما یعنی چه و فرق پایبندی ما به خلق با سوءاستفاده‌ی چپ‌نماها و خلق‌دوستانِ کاذب از این واژه چیست، صلاح دانستیم دست از این واژه برداریم…» (بوستان، شماره‌ی سوم، مهرماه ۱۳۵۸، ص ۲.)
اینکه نویسندگان این اطلاعیه تأکید بر عدم وابستگی این انجمن به هر حزب یا سازمان سیاسی دارند، باتوجه‌به اسنادی که در ابتدای این گزارش ارائه شده، طبیعتاً برای ردگم‌کنی است. در این شماره، از سیما کوبان یک ترجمه با عنوان «نقاش کارگر» و یک یادداشت با عنوان «ضرورت استقلال فرهنگی» منتشر شده است. او در این یادداشت به مسئله‌ی غرب‌زدگی می‌پردازد و این‌طور آغاز می‌کند: «فرنگی‌مآبی و غرب‌زدگی واژه‌هایی نیستند که به‌همراه انقلاب اخیر ایران مطرح شده باشند. این واژه‌ها در رژیم گذشته نیز بارها مورد استفاده قرار گرفت.» (همان، ص ۳) در ادامه کوبان می‌کوشد دو گونه‌ی پیش‌کشیدنِ مسئله‌ی غرب‌زدگی را در رژیم شاهنشاهی، بدون اشاره به نام‌ها، مطرح کند. مراد او از گونه‌ی اول گفتار جلال آل‌احمد است که «در جهت افشای مضار وابستگی فرهنگی صمیمانه مطالبی نوشتند» و از گفتمان رسمی حذف و سانسور شدند و گونه‌ی دوم را که احتمالاً اشاره به گفتمانِ رواج‌یافته توسط برخی از نزدیکان به قدرتِ وقت، به‌ویژه در نیمه‌ی دوم دهه‌ی پنجاه شمسی تا انقلاب دارد، کوبان «در جهت تحکیم بنای پوسیده‌ی استبداد وابسته به امپریالیسم» می‌داند که انحرافی بودند و ازقضا توسط رسانه‌های عمومی رواج داده شدند. کوبان پس‌از این مقدمه به شرح شتاب‌زده‌ی مسئله‌ی غرب‌زدگی و پیوندش با تاریخ ایران از گذشته تا به امروز می‌پردازد و نمونه‌هایی تاریخی از این جهت به دست می‌دهد و سپس، در نیمه‌ی دوم یادداشت به پیوند این مسئله و هنر معاصر ایران می‌پردازد. کوبان در این یادداشت در قامتِ اندیشمند هنر عصر انقلاب حاضر شده و می‌کوشد، شتاب‌زده، ایده‌هایی را درباره‌ی هنر و نسبت آن با تاریخِ گذشته و تحول اکنون بپروراند؛ ایده‌های او هم‌راستا با ایده‌های عمده‌ی گرایش‌های آن‌زمانِ هنرمندان ایران است.
بوستان شماره‌ی چهارم، با تأخیری سه‌ماهه، در دی‌ماه ۱۳۵۸ منتشر می‌شود. همچنین طرحِ جلد این شماره‌ی مجله تصویری از فیلم ما مرد جنگیمِ داوود روستایی است که در ابتدای گزارش به نقش برادر او، علی روستایی، در انجمن هنرمندان خلق اشاره کردیم.
آنچه از سیما کوبان در این شماره‌ی بوستان می‌خوانیم یادداشتی دوصفحه‌ای با عنوانِ «اسطوره به‌مثابه تاریخ شفاهی توده‌ها» است که در آن پس‌از مقدمه‌چینی دربابِ توجه به اسطوره‌های محلی مناطق مختلف ایران و اینکه رژیم گذشته با آن چطور برخورد می‌کرد و همچنین چگونه باید بین اسطوره‌ای که تاریخ را می‌سازد با خرافات تمایز گذاشت، به بررسی موردی از اسطوره‌های محلی مردم یزد، یعنی زیارت روز پنجشنبه‌ی مردم آن شهر از مقبره‌ی سیدگل سرخ، می‌پردازد. او در این یادداشت، علاوه‌بر ایده‌پردازی درباره‌ی تاریخ و اسطوره، قسمی دیگر از دل‌مشغولی‌اش را، که درباره‌ی بازخوانی تاریخ مردمی ایران از خلال باورهای مردمانِ آن است، به نمایش می‌گذارد. کوبان می‌کوشید تا ایده‌ی هنر مردمی خود را به ورطه‌ی عمل بکشاند و نمونه‌هایی پراکنده از این قسم هنر را، هرچند مختصر و شتاب‌زده، در نقاط مختلف این سرزمین ثبت و بررسی کند.
پنجمین شماره‌ی بوستان و درواقع اولین شماره‌ی دور دوم آن و نیز، درنهایت، آخرین شماره‌ای که از این مجله منتشر شده است با تأخیری دوساله در تیرماه ۱۳۶۰ منتشر شده است. این شماره‌ی بوستان ازنظر ظاهری، جلد و صفحه‌بندی تفاوت چشمگیری با چهار شماره‌ی قبلی دارد و نیز ازنظر محتوایی از اساس راه دیگری را نسبت به شماره‌های پیشین رفته است؛ تقریباً همه‌ی کسانی که در این شماره از آنها اثری به انتشار رسیده چهره‌های سرشناسِ حوزه‌ی روشن‌فکری و ادبیات معاصر هستند: اسماعیل خویی، سیمین بهبهانی، محمدعلی سپانلو، غلامحسین ساعدی، جواد مجابی و… . اینکه چرا بوستان دو سال از انتشار بازماند، دلیلش مشخص نیست. یک دلیلش البته می‌تواند به زمانه‌ی انتشار آن بازگردد؛ در تیرماه ۱۳۶۰، زمانه دیگر شده بود و خبری از آن فضای بازِ سیاسی سال ۱۳۵۸ و حتی اوایل ۱۳۵۹ نبود. شاید به‌همین‌دلیل بوستان به جبهه‌ی ادبیات در این شماره عقب‌نشینی کرد. گرچه این عقب‌نشینی به معنای تغییر خط‌مشی نبود و همچنان در این شماره نیز مطالب رنگ‌وبویی از وضعیت سیاسی زمانه‌ی خود داشت؛ مثلاً مقاله‌ی «نظم و آرامش در درون دانشگاه» از دکتر ناصر کاتوزیان، یا مقاله‌ی «کروزو، جمعه و جهان: بحثی در تکوین ادبیات امپریالیستی» نوشته‌ی دکتر احمد کریمی حکاک و درنهایت، مقاله‌ی خود سیما کوبان، «دم خروس یا قسم حضرت…؟!»
نکته‌ی قابلِ‌توجه دیگر که در صفحه‌ی شناسنامه‌ی این شماره‌ی بوستان خودنمایی می‌کند نیامدن عنوانِ انجمن تعاون هنر مردمی ایران و نیز آمدنِ «با همکاری انجمن تعاون هنر مردمی ایران» به‌جای «نشریه‌‌ی انجمن…» در شماره‌های قبل است. معلوم نیست این تغییر عنوانِ انجمن در شناسنامه آیا مصلحت‌سنجیِ سیاسی سیما کوبان بوده یا اینکه ازاساس انجمن و بالطبع حزب رنجبران دیگر نقشی عمده در فرایند انتشار این مجله نداشته‌اند یا اصلاً انجمن خود را به‌دلیل وضعیت سیاسی از حزب جدا کرده است؟ همچنین در شناسنامه ذیلِ نام بوستان، برای اولین‌بار عنوانِ «ماهنامه‌ی ادبیات و هنر» آمده و نیز در کنار نام سیما کوبان، در جایگاه مدیرمسئول و صاحب‌امتیاز، نام فاطمه کفاشیان به‌عنوان مدیر اداری ذکر شده است.
اما آنچه کوبان در این شماره درباره‌ی آن نوشته است آشکارا همچنان از موضعِ چپِ ضدشوروی او برمی‌آید. کوبان در این واپسین شماره‌ی بوستان نقدی شش‌صفحه‌ای بر کتابی برای کودکان با عنوانِ روباه، خرگوش و خروس نوشته است. این کتاب در مسکو نوشته شده و در سالِ ۱۹۷۹ و به‌قولِ کوبان «همزمان با اوج‌گیری مبارزات مردم ایران» به فارسی ترجمه و چاپ شده است. او این داستان را دست‌مایه‌ای قرار می‌دهد برای تحلیل و واکاویِ نگرش شوروی یا «سوسیال‌امپریالیسم» به کشورهای تحت سلطه‌ی امپریالیسم نظیر ایران. کوبان مطابقِ ایده‌ی سیاسی خود، که البته در خوانشِ این داستان و زمانِ انتشار آن بیراه هم نیست، می‌کوشد تا تمثیل سه حیوانِ موجود در این کتابِ کودکِ مصور را درنهایت این‌طور تبیین کند: «تصویر صفحه‌ی آخر کتاب تبلور رابطه‌ی سوسیال‌امپریالیسم روس با کشورهای جهان سوم است. خروس روسی نه‌تنها خانه را به صاحب‌خانه واگذار نمی‌کند، بلکه سیاست معروف چماق و زردک را نیز اجرا می‌نماید: داس خروس روسی در سمت چپ مبل قرار دارد و نوک تیز آن دقیقاً عمود بر فرق سر خرگوش جهان سومی است.» (بوستان، شماره‌ی اولِ دوره‌ی دوم، تیرماه ۱۳۶۰، ص ۹۳.)
پرونده‌ی مجله‌ی بوستان و این دوره از کارِ مطبوعاتیِ خانم کوبان با پنجمین شماره‌ی مجله بسته می‌شود. دوران عوض شده، اما سیما کوبان خستگی و مرخصی نمی‌شناسد، پس راهی دیگر را می‌آغازد؛ به‌زودیِ زود، نه دور و دیر.
چراغِ پُرفروغِ روشن‌فکری؛ بی‌خستگیِ راه
از تیرماه تا پاییز ۱۳۶۰ فاصله‌ای نبود، اما در همین زمانِ اندک سیما کوبان، پس‌از تعطیلیِ بوستان، چراغ را منتشر کرد. برخلاف قطع بزرگِ مجله‌ی بوستان، چراغ قرار بود در قامتِ کتاب جُنگی پُربار باشد و بود. احمد کریمی حکاک درباره‌ی نام‌گذاریِ چراغ می‌گوید: «خانم کوبان در مورد اسم با من مشورت کردند. به ایشان گفتم: “دو سال پیش هنگامی که آقای شاملو در آمریکا به سر می‌بُرد، درصدد انتشار نشریه‌ای به نام چراغ بود، چراکه شاملو واژه‌ی “چراغ” را بسیار دوست داشت. اما چون حالا درگیر انتشار کتاب جمعه است، امکان دارد آن برنامه را کنار گذاشته باشد. اگر شما اسم چراغ را می‌پسندید، اجازه بدهید با شاملو مشورت کنم که اگر نمی‌خواهد از این نام استفاده کند، شما از آن استفاده کنید.” خانم کوبان استقبال کرد و من نزد شاملو رفتم و از او پرسیدم؛ او هم گفت: “نه، من گرفتار کتاب جمعه هستم، اسم هم که مال خداست.” این‌چنین بود که خانم کوبان نام “چراغ” را به پیشنهاد من بر نشریه‌اش گذاشت و آن را منتشر کرد.» (اندیشه‌ی پویا، گفت‌وگو با احمد کریمی حکاک، دی و بهمن ۱۳۹۳، ص ۱۳۶.)
قصه‌ی چراغ اما محدود به انتشار همین جُنگ نماند. کوبان چند ماهی پس‌از انتشار جُنگ به فکر تأسیس یک انتشاراتی و کتاب‌فروشی افتاد و به‌همین‌منظور، از پرتو نوری‌علا و منیر رامین‌فر (بیضایی) برای کار در این انتشارات دعوت به همکاری کرد. نوری‌علا درباره‌ی این اتفاق می‌گوید: «قرار شد هر یک از ما سه نفر نفری دوهزار تومان سرمایه بگذاریم. در سال ۱۳۶۱، با شش‌هزار تومان سرمایه کار را شروع کردیم. سیما آپارتمانی در طبقه‌ی سوم ساختمانی مسکونی، در خیابان بزرگمهر تهران، را دیده و پسندیده بود. از من خواست باهم برویم و من هم نظر بدهم. نام انتشارات دماوند و لوگوی آن را نیز سیما خودش انتخاب کرده بود؛ با تأیید ما کاغذهای سررسیدِ خریدوفروش کتاب، مشخص‌شده به نام و لوگوی دماوند نیز، سفارش داده شد.» (پرتو نوری‌علا، به‌نقل از کانال تلگرامی باشگاه ادبیات.)
قصه‌ی جُنگ چراغ و انتشارات دماوند از شنیده‌شده‌ترین قصه‌ها حولِ زندگی و کارِ سیما کوبان است و اطلاعات بسیاری در این زمینه وجود دارد. خلاصه اینکه انتشارات دماوند از ۱۳۶۱ تا ۱۳۶۳ قریب به پانزده جلد کتاب از نویسندگان و مترجمانی نظیرِ فریدون آدمیت، مهدی اخوان ثالث، بهرام بیضایی، احمد کریمی حکاک، احمد میرعلایی و مهدی سحابی منتشر کرد و عاقبت، پس‌از استقبال و سه بار تجدیدچاپِ کتاب نقد و تحلیل جباریت نوشته‌ی مانس اشپربر با ترجمه‌ی کریم قصیم، این کتاب توقیف و مقوا شد و کارِ انتشارات دماوند نیز پس‌از قریب به سه سال به پایان رسید.
اولین شماره‌ی چراغ، در پاییز ۱۳۶۰ با توضیحی مختصر، که حاکی از انگیزه‌ی کوبان است، منتشر شد: «چراغ مجموعه‌ای‌ست از آثار نویسندگان و هنرمندانی که معتقدند باید گفت و باید نوشت و باید منتشر کرد، هرچند شب تیره باشد… پیام ما به این نویسندگان و هنرمندان آن است که در هر کجا هستید، بتابید و آثار خود را برای انتشار در دفترهای بعدی چراغ به ما برسانید.» (چراغ، پاییز ۱۳۶۰، ص ۳.)
در این شماره، در کنار شعرها، مقاله‌ها و قصه‌هایی از نویسندگانِ معاصر نظیر اسماعیل خویی، احمد کریمی حکاک، مهدی اخوان ثالث و سیمین بهبهانی فیلم‌نامه‌ی شب سمور از بهرام بیضایی منتشر شده است. همچنین از خودِ کوبان مقاله‌ای مفصل با عنوانِ «نمونه‌ای از بازتابِ مبارزات طبقاتی در هنر نقاشی» چاپ شده و عمده‌ی مطالعه‌ی این مقاله‌ی پژوهشی بر بررسی نقاشی‌های دیواری بقعه‌های دیواری، عمدتاً در گیلان، استوار است. به‌نظر می‌رسد این مقاله شکل گسترش‌یافته و دقیق‌ترشده‌ی همان یادداشتی است که کوبان در دومین شماره‌ی بوستان منتشر کرده بود.
از دومین شماره‌ی چراغ (زمستان ۱۳۶۰)، بر روی جلد عنوانِ «کتاب» آمده و زیر آن ذکر شده: «جلد دوم.» در این شماره نیز، در کنار انواع مطالب از تقریباً همان چهره‌های شماره‌ی پیش، باز هم فیلم‌نامه‌ای از بهرام بیضایی منتشر شده: عیار تنها. در این شماره نیز، کوبان مقاله‌ای از کامیلا گری با عنوانِ «انقلاب اکتبر و هنرمندان» ترجمه کرده که عنوان متن گویای محتوای آن است.
انتشار چراغ، با همه‌ی دشواری‌های راه و مصائب زمانه، منظم بود. چنان‌که سومین شماره‌ی آن در بهار ۱۳۶۱ منتشر شده و برای نخستین بار نام گردآورنده‌ی کتاب در صفحه‌ی شناسنامه آمده است: سیما کوبان.
«… باوجوداینکه کتاب چراغ متعلق به همه‌ی نویسندگان آن است، معذلک بنا به توصیه‌ی وزارت ارشاد اسلامی در بخش‌نامه‌ی صادره و تأکید بر اینکه نام ناشر حتماً باید در کتاب قید شود، علیرغم اعتقاد شخصی خودم که «خدمت فرهنگی و اجتماعی بهتر است بی‌تظاهر باشد»، ازاین‌پس نام خود را، به‌عنوان خدمتگزار این خدمت فرهنگی، ذیل این یادداشت قید می‌کنم.» (چراغ، جلد سوم، بهار ۱۳۶۱، ص ۷.)
فهرستِ نویسندگان این شماره نیز کمابیش شبیه به دو شماره‌ی قبلی است و باز هم با انتشارِ فیلم‌نامه‌ای از بهرام بیضایی، اشغال، روبه‌رو هستیم که گویی این به رسمِ چراغ تبدیل شده است. کوبان نیز در این شماره ادامه‌ی مقاله‌ی شماره‌ی پیشین از کامیلا گری را به چاپ رسانده است.
چهارمین شماره‌ی چراغ پاییز ۱۳۶۱ در سه‌هزار نسخه منتشر شده است. مقاله‌ی «هنر به‌عنوان ابزار تحول اجتماعی» نوشته‌ی آناتول کوپ و ترجمه‌ی سیما کوبان در این شماره‌ی چراغ است. نکته‌ی قابل‌توجه در پایان این شماره‌ی چراغ دو خطی‌ست که کوبان خطاب به خوانندگان عزیز نوشته است: «به‌دلیل مشکلات تهیه و استفاده از سوخت مناسب، ازاین‌پس تا مدتی کتاب چراغ به‌صورت مجموعه مقالات منتشر نخواهد شد.» (همان، ص ۲۴۷.)
درنهایت، شماره‌ی پنجم و واپسینِ جُنگ چراغ در مهرماه ۱۳۶۳ و این بار ذیل نام انتشارات دماوند منتشر شد. در این آخرین شماره، کوبان این بار نقدی یا بهتر است بگوییم شرحی بر کار و اندیشه‌ی شارل بتلهایم به میانجیِ معرفیِ کتاب مهم و سترگ او، یعنی مبارزه‌ی طبقاتی در شوروی با عنوانِ «شارل بتلهایم و مبارزه‌ی طبقاتی در شوروی» نوشته است. مقاله‌ی موشکافانه و مفصل کوبان درباره‌ی کتابِ مهم این متفکر مائوئیست، گرچه در پاره‌هایی انتقادی است، درنهایت نشان از دلبستگی او به این جریان و ایده‌های متفکران آن دارد.
به‌دلیل حساسیتی که تجدید چاپ کتابِ نقد و تحلیل جباریت برانگیخته بود، کوبان چند روزی را در بازداشت گذراند، مورد بازجویی قرار گرفت و عاقبت به‌قید ضمانت آزاد شد، اما دیگر مجوز انتشارات دماوند لغو شده بود و ادامه‌ی کارِ چراغ هم میسر نبود. در همین میانه نیز منیر بیضایی و پرتو نوری‌علاء از ایران مهاجرت کرده بودند. برای همین، کوبان با همکاری نادر درفشه، و چندی دیگر از دوستانش، شرکت طرح و نقش گلیم بی‌بی‌باف را در محل انتشارات دماوند دایر کرد. پس‌ازآن با شرکت‌های تبلیغاتی سیته و کارپی در زمینه‌ی بازاریابی همکاری داشت. در این بین مدتی نیز دانش بصری‌اش را در اختیار سازمان زیباسازی شهر تهران، وابسته به شهرداری تهران، قرار داد. اما این نیز پایان کارِ مطبوعاتی کوبان نبود. قصه هنوز باقی بود.
کتابِ تهران درلحظه‌ی فراموشیِ شهر؛ نگریستنِ انتقادی
چراغ هم نشد و چراغ دماوند را هم خاموش کردند، اما این هم معنیِ توقف نبود برای سیما کوبان؛ اینک «کتابِ تهران». فعالیت‌های قلمی کوبان پس‌از چراغ محدود می‌شود به انتشار یادداشت‌ها و ترجمه‌هایی پراکنده در مطبوعاتی نظیر آدینه، دنیای سخن و گردون. اما کوبان می‌خواست خودش کاری کند. شهلا لاهیجی، مدیر انتشارات روشنگران و مطالعات زنان و ناشر کتاب تهران، درباره‌ی همکاری‌اش با سیما کوبان این‌چنین روایت می‌کند: «ما زمانی کتاب‌های مرحوم فریدون آدمیت را چاپ می‌کردیم و آقای آدمیت با همراهی ایشان (سیما کوبان) به دفتر ما آمد. بعدتر به مناسبت‌های مختلفی همدیگر را می‌دیدیم… همسر فقید ایشان، مهندس حافظی، معمار بود و خودشان هم مدرس سابق دانشکده‌ی هنرهای زیبا بودند. با چنین پیشینه‌ای بود که تصمیم گرفتیم با همکاری هم نشریه‌ای درباره‌ی تهران و معماریِ آن منتشر کنیم.» (اندیشه‌ی پویا، بهمن ۱۳۹۹، ص ۱۳۸.)
در ابتدای دهه‌ی هفتاد شمسی زمانی که چهره‌ی پایتخت در حال دگرگونی بود و معماری تاریخی‌اش درحالِ نابودی، کوبان می‌خواست تاریخ و معماری این شهر را، دست‌ِکم در متن، در مجموعه‌ی
کتاب تهران ثبت کند. این کارِ او را نیز می‌توان ایده‌ای سیاسی د رنظر گرفت، پرداختن به تصویری که قرائت رسمی از آن متفاوت بود. گفته‌ی شهلا لاهیجی، در ادامه‌ی همان روایت، این ادعا را تأیید می‌کند: «در حقیقت این کتاب تلاشی بود برای نشان‌دادنِ اینکه شهر ما دیگر هویت ندارد؛ نه هویت تهران قدیم را دارد و نه یک شهر مدرن شده است.» (همان.)
کتابِ تهران مجموعاً در پنج جلد (شش شماره) منتشر شد؛ جلد اول، زمستان ۱۳۷۰؛ جلد دوم، زمستان ۱۳۷۱؛ جلد سوم، پاییز ۱۳۷۲؛ جلد چهارم، ۱۳۷۳ و جلد پنجم و ششم، تابستان ۱۳۷۶. چهار شماره‌ی نخست زیر نظر و به سردبیریِ کوبان منتشر شد و وقتی او در سالِ ۱۳۷۴ به دعوت پارلمان نویسندگان به استراسبورگِ فرانسه رفت، جلد پنجم و ششم و واپسین این کتاب، با فاصله‌ای سه‌ساله، زیرنظر جمشید مهرپویا به چاپ رسید.
در سرمقاله‌ی نخستین شماره‌ی کتابِ تهران، با عنوانِ «سخنی با خواننده»، کوبان هدف از انتشار جُنگ را این‌طور بیان کرده: «کتاب تهران مجموعه‌ای است از مقالات پژوهشی، ادبی و خاطرات کسانی درباره‌ی این شهر که در زمینه‌ی کار خود نامهای آشنایی هستند. شهر تهران در سال‌های اخیر به‌سرعت تغییر چهره داده و نتایج آن در زمینه‌های مختلف زندگی شهری مشهود است. کوشش ما در جمع‌آوری این مجموعه می‌تواند گامی در جهت حفظ سابقه‌ی تهران و طرح مسائل کنونی آن محسوب شود و خواننده را با ابعاد گوناگون موضوعی واحد، که همانا شهر تهران است، آشنا کند.» (کتاب تهران، جلد اول، زمستان ۱۳۷۰، ص ۷.)
سیمین بهبهانی، ناهید موسوی، محمدرضا اصلانی، عبداله انوار، محمدعلی سپانلو، میهن بهرامی، جواد مجابی، کامران عدل، سهیلا بسکی، خسرو حمزوی، بهروز پاکدامن، حسنعلی لقایی و عبدالرحمن صدریه تقریباً پای ثابت هر چهار شماره‌ی کتابِ تهرانِ سیما کوبان هستند. همچنین در همه‌ی شماره‌ها، بخش‌های خاطرات، شعر، داستان، تهران‌شناسی، جمعیت‌شناسی، فراغت و فضای سبز شهری، معماری و نقدوبررسی کتاب ثابت‌اند و بخش‌هایی نظیر عکاسی، سینما، تاریخ اخیر، تهرانِ امروز، یادواره و طنز ازجمله بخش‌هایی هستند که یک‌درمیان در شماره‌ها هستند و نیستند.
ازحیث تاریخِ مطبوعاتی، این کار کوبان از جدی‌ترین و نخستین‌ترین جلوه‌های تهران‌شناسی است که کوشیده شده در آن از دو منظر عمومی -با شعر، داستان و خاطرات- و تخصصی با بخش‌هایی نظیر جمعیت‌شناسی و فراغت و فضای سبز شهری به تهران نگریسته شود. مهم‌ترین ویژگی این مجله معاصربودنِ منظر و مطالب آن است. درواقع کوبان کوشید تا صرفاً مجله‌اش دربابِ تهرانِ زیبای گذشته نباشد، بلکه سیمای تهران را سراسری و دقیق در طول تاریخ، از گذشته تا امروز، تصویر کند و این معاصربودن نکته‌ی بسیار حائز اهمیتی است.
اما خودِ کوبان در کتابِ تهران چه نوشته است؟ در شماره‌ی اول، از کوبان مقاله‌ای پنج‌صفحه‌ای، با عنوانِ «تهران را دریابیم» در بخش «شهرنشینی» آمده و یادداشتِ «مقایسه‌ی دو کتاب» در بخش «نقدوبررسی کتاب».
در «تهران را دریابیم»، همان‌طور که از عنوانِ نوشته پیداست و در اولین شماره مناسبتِ مانیفست‌گونه دارد، کوبان دغدغه‌اش را درباره‌ی شهری که دارد به‌زور شکل عوض می‌کند، و به‌صورت فرمایشی و بی‌اصول مدرن می‌شود، بیان می‌کند: «وقتی به تصاویر تهران قدیم می‌نگریم، افسوس می‌خوریم چرا بسیاری از ساختمان‌هایی که می‌توانستند به شهر تشخص ویژه‌ای ببخشند دیگر وجود ندارند و چرا آنچه باقی مانده نیمه‌ی ویران و در حال زوال است… کاشکی هر که می‌آمد و می‌خواست «عمارت نو» بسازد آن را بر ویرانه‌های عمارت «دیگری» بنا نمی‌کرد. اما تهران در هفتاد سال گذشته بسیار تغییر شکل یافته، تغییراتی که هیچ‌گاه به اراده یا با تأیید ساکنانش نبوده و… برای حفظ سابقه‌ی تاریخی یک شهر نمی‌توان و نباید به ارزیابی افکار و اعمال صاحبان قبلی قدرت نشست و پس‌از صدور رأی، درباره‌ی نگهداری یا ازمیان‌برداشتن عناصر و مجموعه‌های شهری تصمیم گرفت… حفظ آثار معماری و شهرسازی دوران‌های سپری‌شده به مفهوم پذیرش سیاست‌ها و عملکردهای حکمرانان گذشته نیست. می‌توان قسمت عمده‌ای از آثار گذشتگان را حفظ نمود و برای عملکردهایی دیگر مورد استفاده قرار داد…» (همان، ص ۱۱۸.)
«حیف پول، حیف چشم» عنوانِ مقاله‌ی مصور و تطبیقی‌ست که کوبان در دومین جلد کتاب تهران در بخشِ «تهران امروز» نوشته است. در این مقاله او تیغِ تیزِ نقدش را متوجه اشیائی کرده که مدیریت شهریِ وقت در سراسر تهران پراکنده و آن را نتیجه‌ی «ملوک‌الطوایفی بودن مراکز تصمیم‌گیری درباره‌ی تغییرات فیزیکی» (کتاب تهران، زمستان ۱۳۷۱، ص ۱۸۱) در شهر تهران دانسته است. مسئله‌ی کوبان، در این روایت، هزینه‌ی کم یا زیادی که برای این اشیا خرج شده نیست. او به شکل‌دادنِ سلیقه‌ی بصری شهروندان نظر دارد و دو مسئله‌ی زیباسازی و اقتصاد را درهم‌تنیده، چنان‌که باید باشد می‌بیند و از این منظر مدیریت شهری را مورد نقد قرار می‌دهد.
آنچه از کوبان در سومین شماره‌ی کتابِ تهران منتشر می‌شود، نخست در بخش «تهران‌شناسی»، معرفی جامع و مفصل و مصورِ موقوفه‌ی فاضل عراقی در تهران است و در بخشِ «کتاب»، معرفی و بررسیِ دو کتابِ جغرافیایی تاریخی شمیران نوشته‌ی منوچهر ستوده و شهرهای ایران به‌کوشش محمدیوسف کیانی است.
سهم کوبان در چهارمین و آخرین شماره‌ی کتابِ‌تهران، که زیرنظر او منتشر می‌شود، دو یادداشت در بخش «تهران‌شناسی» است. نخست «گذری به میدان توپ‌خانه‌ی سابق» که روایتی شخصی و تاریخی و باز هم مصور از این میدان قدیمی تهران به قلم این معمار و شهرشناس است و از جهت روایی بسیار خواندنی و دومی، «تهران ارث پدر کسی نیست» مقاله‌ای بلندبالا و انتقادی است درباب نقاشی‌های دیواری که در آن ایام بر درودیوار تهران نقش بسته بودند و بی‌سلیقگیِ مدیران شهری و شهرداران تهران کوبان را برآشفته بود: «باید همگی بدانند که تهران ارث پدر کسی نیست. نگاهی به تهران بیندازید با سابقه‌ی دویست‌ساله‌ی مرکزیت کشور و سابقه‌ی چندین‌هزارساله‌ی فرهنگ ایرانی و از خود بپرسید چرا در سال‌های اخیر متصدیان امور شهری چنین بلایی بر سر شهر تهران آورده‌اند. این تصاویر «کارت پستالی» و ابلهانه‌ای که هر روز بر دیوارهای منطقه‌ی ۳ تهران نقش می‌بندد «هنرنمایی» کیست؟ پس‌از پرس‌وجویی فراوان معلوم شد واحد زیباسازی شهرداری منطقه‌ی ۳ می‌تواند پاسخگو باشد… گفتند نقاشی به شهرداری مراجعه کرده و پیشنهاد داده رنگ در اختیارش بگذارند و با دستمزد روزی هفتصد-هشتصد تومان دیوارها را نقاشی کند. باید از آقایان پرسید آیا با طناب مفت باید انسان خودش را دار بزند؟» (کتاب تهران، ۱۳۷۳، ص ۱۳۳.)
عبداله انوار، همراهِ کوبان و کتابِ تهران، درباب اهمیتِ کاری که در این جُنگ به سامان رسید، گفته است: «… نظر من این بود که تهران دارد وسیع می‌شود. قسمت‌های قدیمی شهر داشت عوض می‌شد و ما می‌خواستیم تاآنجاکه می‌توانیم این تهرانِ سابق را معرفی کنیم و بشناسانیم… [تهران] داشت از بین می‌رفت و رفت. الآن شما دیگر ساختمان قدیمی چندانی در تهران نمی‌بینید. همه خراب شده و از بین رفته است. به‌هرحال این نشریه و خانم کوبان اولین‌هایی بودند که این دغدغه را در کار نشر داشتند و می‌خواستند شهر و جغرافیای شهر را بشناسانند.» (اندیشه‌ی پویا، بهمن ۱۳۹۹، ص ۱۳۷.)
پناه بر فرانسه؛ فرجامِ کار
پیش‌تر خواندیم که کوبان از شرکت‌کنندگان ثابتِ جلسات کانون نویسندگان ایران در ابتدای انقلاب بود، بی‌آنکه عضو این نهاد باشد. در پایان نیز باید به این مهم اشاره کنیم که آخرین فعالیتِ جدّی و جمعی کوبان در ایران باز هم به این نهاد مربوط می‌شود. او از امضاکنندگان و همکاران در جمع‌آوری امضا برای بیانیه‌ی معروف به 134نفر یا همان «ما نویسنده‌ایم» بود، بیانیه‌ای که بسیاری انتشار آن را منشأ اصلی قتل برخی از نویسندگان عضو کانون می‌دانند. کوبان پس‌از انتشار این بیانیه در سال ۱۳۷۳، و عواقبی که دامن‌گیرِ مشارکت‌کنندگان در آن شد، در سال ۱۳۷۴ دعوت پارلمان نویسندگان فرانسه را پذیرفت و این بار در میان‌سالی برای همیشه راهی فرنگ شد و در آنجا به تدریس، پژوهش و همکاری در فعالیت‌های فرهنگیِ انجمن ایرانیان مقیم استراسبورگ پرداخت. در این دوره، فعالیتِ قلمی او محدود به انتشار یادداشت‌هایی پراکنده در مطبوعاتی نظیر کلک و بخارا می‌شود. عاقبت، زنی که خستگی نمی‌شناخت، پس‌از دوره‌ای بیماری، در پانزدهم خرداد ۱۳۹۱، در پاریس، شهری که دوستش می‌داشت، خسته شد و چشم بر جهان بست.
این مطلب پیش‌تر در شماره‌ی هفتادوچهارم ماهنامه‌ی شبکه آفتاب (خرداد ۱۴۰۵) چاپ و منتشر شده است.
